Bồ Kết (Tạo Giác - Gleditsia fera)

Bồ Kết được biết đến khá phổ biến với công dụng chữa tiêu đờm, bí tiểu, sát trùng, tắc ruột, sâu nhức răng, trẻ em bị chốc đầu, rụng tóc, ngoài ra còn dùng làm nước gội đầu. Trong bài viết này, Trung Tâm Thuốc Central Pharmacy (trungtamthuoc.com) xin gửi đến bạn đọc những thông tin chi tiết về Bồ kết.

1 Bồ kết là gì? Giới thiệu

Cây Bồ Kết hay còn có tên gọi khác là Bồ kếp, Chùm kết, Tạo giác, Tạo giáp, Chưa nha tạo giác, Man khét (Campuchia). Tên khoa học của cây là Gleditsia fera (Lour.) Merr. (đồng danh: Gleditsia australis F.B. Forbes & Hemsl., Gleditschia australis Hemsl.), thuộc họ Đậu (Fabaceae).

2 Đặc điểm thực vật

2.1 Thân cây

Thuộc loại cây thân gỗ lớn, chiều cao trung bình dao động từ 5 đến 8 mét. Thân thẳng, lớp vỏ ngoài nhẵn thô và được bao bọc bởi những cụm gai cứng có phân nhánh, chiều dài gai từ 10 đến 15 cm. Cành cây có dạng hình trụ, mọc khúc khuỷu, ban đầu phủ lông mịn sau đó nhẵn dần và chuyển sang màu xám nhạt.

2.2 Lá

Lá kép mọc so le nhau, dạng hai lần lông chim, có rãnh dọc và lông nhỏ bám trên cuống. Mỗi lá gồm khoảng 6 đến 8 cặp lá chét hình thuôn hoặc hình trứng dài (kích thước trung bình dài 25mm, rộng 15mm).

2.3 Hoa

Hoa sắc trắng, mọc thành cụm dạng chùm hình bông ở ngoài kẽ lá với chiều dài khoảng 10-15 cm. Hoa có đài hình ống và tràng gồm 5 cánh. Đây là loại hoa khác gốc hoặc tạp tính: hoa đực sở hữu 10 nhị, trong khi hoa lưỡng tính có 5 nhị và bầu nhiều ô chứa tối đa 12 noãn. Mùa nở hoa vào khoảng tháng 5 đến tháng 7.

2.4 Quả và hạt

Quả thuộc loại quả đậu (quả giáp), dáng mỏng, thân thẳng hoặc hơi cong như hình lưỡi liềm, chiều dài từ 1 đến 12 cm, chiều rộng khoảng 15-20 mm. Bề mặt quả phẳng nhưng sẽ lồi lên tại những vị trí có hạt, khi còn tươi có lớp phấn xanh nhạt bao phủ. Trong mỗi quả chứa từ 10 đến 12 hạt phẳng, sắc vàng nâu nhạt, dài 10mm, rộng 7mm và dày 4mm, bao quanh hạt là phần cơm màu vàng nhạt. Mùa quả chín rơi vào tầm tháng 8 đến tháng 11.

3 Thu hái và chế biến

Ba bộ phận chính được sử dụng làm thuốc gồm:

• Quả Bồ kết (Tạo giác - Fructus Gleditsiae).
• Hạt Bồ kết (Tạo giác tử - Semen Gleditsiae).
• Gai Bồ kết (Tạo giác thích, Tạo thích, Thiên đình, Tạo trâm - Spina Gleditsiae).

3.1 Quả bồ kết

Thu hoạch vào mùa thu (khoảng tháng 10 - 11) khi quả đã chín. Lúc mới hái quả có màu xanh hoặc hơi vàng, sau khi đem phơi hoặc sấy khô hoàn toàn sẽ chuyển sang màu đen bóng.

3.2 Gai bồ kết

Có thể thu gom vào bất kỳ thời điểm nào trong năm, tuy nhiên giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 3 năm sau cho chất lượng tốt nhất. Sau khi thu hái, có thể đem phơi khô trực tiếp hoặc cắt thành các lát mỏng lúc còn tươi rồi mới tiến hành phơi hoặc sấy khô.

3.3 Hạt bồ kết

Được tách lấy từ những quả bồ kết đã chín già, sau đó đem phơi hoặc sấy cho khô ráo.

4 Đặc điểm phân bố

Loài cây này phân dịu tại một số vùng khí hậu nhiệt đới thuộc khu vực châu Á, đặc biệt xuất hiện nhiều ở vùng miền Nam Trung Quốc.

Tại Việt Nam, bồ kết có thể mọc hoang dại nhưng phần lớn được gieo trồng ở nhiều tỉnh thành phía Bắc. Điển hình như tại đảo Cát Bà (Hải Phòng), quần thể bồ kết lên tới khoảng 40.000 cây, đóng góp sản lượng khai thác khoảng 40 tấn mỗi năm.

5 Thành phần hóa học trong Quả Bồ Kết

Quả Bồ kết chứa nhiều hoạt chất thuộc nhóm Saponin triterpen, chủ yếu có khung oleanan, với hàm lượng có thể đạt khoảng 10% khối lượng quả khô. Đây được xem là nhóm hợp chất đặc trưng và có giá trị dược liệu quan trọng của Bồ kết. Bên cạnh đó, trong quả còn hiện diện nhiều hợp chất flavonoid, trong đó có các chất như luteolin và vitexin.

Năm 1929, các nhà nghiên cứu tại Nhật Bản đã phân lập từ quả Bồ kết một saponin có cấu trúc triterpen, được đặt tên là gleditsaponin, với hiệu suất thu được khoảng 10%. Sau khi thủy phân, hợp chất này tạo thành gleditsapogenin cùng các đường Glucose và arabinose. Gleditsapogenin được ghi nhận có chỉ số phá huyết đối với máu sơn dương khoảng 75.000.

Năm 1961, G. Herman, I. Ciulei và Đỗ Tất Lợi đã chiết xuất từ quả Bồ kết thu hái tại Việt Nam một saponin tinh khiết với hiệu suất xấp xỉ 10%. Hoạt chất này không mùi, vị nhạt, tan trong nước và rượu, có khả năng gây hắt hơi mạnh. Khi tiến hành các phản ứng định tính như Kobert, Liebermann và Hirschson, saponin đều cho những biến đổi màu đặc trưng của nhóm triterpen. Chỉ số phá huyết đối với máu bò được xác định vào khoảng 33.000.

Từ chính saponin này, các tác giả tiếp tục thủy phân và phân lập được sapogenin ở dạng tinh thể hình kim, thường kết tụ thành cụm giống ngôi sao. Hợp chất này không tan trong nước nhưng tan trong ether, cồn và cloroform. Hiệu suất thu được sapogenin từ quả Bồ kết khoảng 3%.

Năm 1963, Bùi Đình Sang tiếp tục nghiên cứu Bồ kết Việt Nam và đã phân lập được saponin, enzym peroxydase cùng hai hợp chất ở dạng tinh thể, tuy nhiên tại thời điểm đó vẫn chưa xác định đầy đủ bản chất hóa học của các chất này.

Năm 1969, Ngô Thị Bích Hải đã phân lập được từ quả Bồ kết Việt Nam 8 hợp chất Flavonoid và 7 hợp chất triterpen. Trong số đó, năm flavonoid đã được xác định cấu trúc gồm luteolin, saponaretin, vitexin, homoorientin và orientin. Đối với các hợp chất triterpen, phần aglycon được xác định là acid oleanolic và acid echinoxystic, còn phần đường gồm xylose, arabinose, glucose và galactose. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng phát hiện thêm một saponin mới, được đặt tên là australosid.

6 Bồ Kết có tác dụng gì theo y học hiện đại?

Các nghiên cứu dược lý được thực hiện trên quả và gai Bồ kết cho thấy dược liệu có nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý.

Hỗn hợp saponin và flavonoid từ quả thể hiện tác dụng giảm đau trong các nghiên cứu thực nghiệm.

Flavonoid, đặc biệt là saponaretin, cho thấy hoạt tính kháng virus.

Thành phần saponin trong Bồ Kết có khả năng ức chế trùng roi, trong đó đã ghi nhận tác dụng đối với trùng roi âm đạo.

Nước sắc chế biến từ gai bồ kết có khả năng kìm hãm sự phát triển của vi khuẩn tụ cầu vàng. Ngoài ra, theo các tài liệu y học Trung Quốc, nước sắc quả Bồ kết còn có tác dụng làm loãng và tống xuất đờm, góp phần hỗ trợ điều trị các bệnh đường hô hấp có nhiều đờm.

7 Công dụng theo y học cổ truyền

7.1 Tính vị

Quả bồ kết: Vị cay, mặn, tính ôn, có chứa một lượng độc nhỏ.

Hạt bồ kết: Vị cay, tính ôn, không chứa độc.

Gai bồ kết: Vị cay, tính ôn, không chứa độc.

7.2 Quy kinh

Quả Bồ kết quy vào kinh Phế và kinh Đại tràng.

7.3 Công năng

Theo y học cổ truyền, quả Bồ kết có tác dụng thông khiếu, tiêu trừ đờm, sát trùng, kích thích hắt hơi. Giúp điều trị trúng phong cấm khẩu, phong tê, hỗ trợ tiêu hóa thức ăn, trị đờm suyễn thũng, làm sáng mắt và ích tinh. Ngoài ra, nước nấu từ quả còn dùng để gội đầu giúp loại bỏ gàu, làm mượt tóc, hoặc dùng giặt quần áo lụa, len để giữ màu không bị ố.

Hạt Bồ kết được sử dụng nhằm thông đại tiện, hỗ trợ điều trị bí kết và mụn nhọt.

Gai Bồ kết có tác dụng tiêu viêm, hỗ trợ điều trị mụn nhọt, sưng vú và giúp thông tia sữa.

8 Bài thuốc từ cây Bồ kết

1. Hỗ trợ điều trị bí đại tiện, bí trung tiện hoặc tắc ruột sau phẫu thuật (áp dụng cho cả người lớn lẫn trẻ nhỏ): Sử dụng 1/4 quả bồ kết đem nướng vàng đều (tránh nướng cháy hoặc để sống), loại bỏ phần hạt rồi tán thành bột mịn. Dùng ống canulơ có bôi trơn bằng vaselin hoặc dầu, chấm vào bột bồ kết rồi đưa sâu vào hậu môn khoảng 3-4cm. Thực hiện lặp lại vài lần để bột lưu lại bên trong. Thông thường sau khoảng 2 đến 5 phút, người bệnh sẽ trung tiện và đi ngoài được ngay.
2. Bài thuốc trị ho: Chuẩn bị bồ kết 1g, Quế chi 1g, đại táo (táo đen) 4g, Cam Thảo 2g, sinh khương (Gừng tươi) 1g. Đem tất cả sắc cùng 600ml nước cho đến khi cô đặc còn 200ml. Chia lượng thuốc vừa sắc thành 3 lượt uống hết trong ngày.
3. Chữa chứng đau nhức răng, sâu răng: Tán nhỏ quả bồ kết rồi đắp trực tiếp vào vị trí chân răng bị đau. Khi nước dãi chảy ra thì nhổ bỏ đi, không nuốt.
4. Trị chốc đầu, rụng tóc ở trẻ nhỏ: Đốt quả bồ kết thành than, tán thành bột mịn. Sau khi vệ sinh sạch sẽ vùng da đầu bị chốc thì đắp bột than bồ kết lên tổn thương.
5. Chữa bệnh lỵ kinh niên (đi lỵ lâu ngày): Lấy hạt bồ kết đem sao vàng, tán thành bột nhỏ, dùng hồ nếp để vo thành các viên có kích thước bằng hạt ngô. Mỗi ngày uống từ 10 đến 20 viên, nên uống vào lúc sáng sớm và dùng nước chè đặc để chiêu thuốc.
6. Trị chứng sưng vú ở phụ nữ: Dùng gai bồ kết thiêu tồn tính 40g phối hợp cùng bạng phần 4g. Cả hai vị thuốc đem tán nhỏ, trộn thật đều với nhau. Mỗi lần dùng uống 4g hỗn hợp bột này.
7. Chữa quai bị: Tách bỏ hạt quả bồ kết, đem phần vỏ quả tán nhỏ rồi hòa đều với giấm thanh. Dùng bông y tế thấm hỗn hợp này đắp lên vị trí sưng đau.
8. Điều trị mụn nhọt, sưng vú, tắc tia sữa ở phụ nữ bằng gai: Dùng gai bồ kết sao đen tồn tính, sau đó sắc lấy nước uống với liều lượng từ 5 đến 10g mỗi ngày.

Tuyệt đối không được sử dụng bồ kết cho đối tượng phụ nữ đang mang thai.

9 Tác hại của bồ kết

Mặc dù là dược liệu có nguồn gốc tự nhiên, Bồ kết vẫn có độc tính nhẹ nên cần sử dụng đúng cách và đúng liều lượng.

• Tất cả các bộ phận của cây đều có chứa hoạt chất có độc tính. Nếu dùng sống hoặc chế biến không đúng cách có thể gây nóng rát họng, buồn nôn, đau tức ngực, tiêu chảy và mệt mỏi.
• Hít phải quá nhiều khói Bồ kết có thể gây kích ứng mắt và đường hô hấp, biểu hiện bằng ho, hắt hơi hoặc khó thở.
• Phụ nữ mang thai không nên sử dụng Bồ kết do có nguy cơ ảnh hưởng bất lợi đến thai kỳ.
• Khi dùng để gội đầu, nên loại bỏ hạt trước khi nấu vì hạt chứa nhiều lipid, có thể làm tóc bết. Nước gội quá đặc cũng dễ gây kích ứng da đầu hoặc làm tóc khô, gãy rụng.
• Người có cơ địa nhạy cảm có thể gặp phản ứng dị ứng như nổi mẩn đỏ hoặc ngứa sau khi tiếp xúc với Bồ kết. Khi xuất hiện các dấu hiệu này nên ngừng sử dụng.

Lưu ý độc tính: Thử nghiệm tiêm tĩnh mạch chất gleditsapogenin trong Bồ Kết trên thỏ với hàm lượng 40-47mg/kg thể trọng dẫn đến tử vong.

10 Cách nấu Bồ kết gội đầu ?

Nước nấu từ bồ kết khô từ lâu đã được nhiều người sử dụng để làm sạch tóc và chăm sóc da đầu. Để thu được lượng hoạt chất và hương thơm tốt nhất, bạn nên nướng bồ kết trước khi đun và thực hiện đúng các bước chế biến.

Cách làm:

• Nướng 5-7 quả bồ kết khô trên lửa nhỏ đến khi dậy mùi thơm
• Bẻ nhỏ và cho vào nồi cùng khoảng 2-3 lít nước
• Đun sôi khoảng 10-15 phút, có thể thêm vỏ Bưởi, sả hoặc Hương Nhu để tăng hương thơm.
• Để nước nguội bớt, lọc bỏ bã
• Dùng nước ấm để gội đầu, kết hợp massage nhẹ nhàng da đầu trong vài phút trước khi xả sạch.

11 Cách bảo quản bồ kết khô

Sau khi phơi hoặc sấy khô, bồ kết nên được cho vào lọ thủy tinh, hộp kín hoặc túi zip để hạn chế hút ẩm.

Đặt sản phẩm ở nơi sạch sẽ, thoáng khí, tránh nguồn nhiệt cao và ánh nắng mặt trời. Đồng thời, nên kiểm tra định kỳ để phát hiện dấu hiệu ẩm mốc hoặc côn trùng, giúp bồ kết giữ được chất lượng trong suốt quá trình bảo quản.

12 Tài liệu tham khảo

1. PGS.TS Trần Hùng (Xuất bản năm 2021). “Bồ kết”. Sách Nhận thức cây thuốc và dược liệu.Trang 93 - 94 Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2026.
2. Đỗ Tất Lợi. “ Bồ Kết”. Sách Những Cây Thuốc Và Vị Thuốc Việt Nam. Trang 732-734. Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2026.