Trạng nguyên (Euphorbia pulcherrima)

1 Giới thiệu

Tên khoa học: Euphorbia pulcherrima Willd. ex Klotzsch

Tên đồng nghĩa: Poinsettia pulcherrima (Willd. ex Klotzsch) Grah.

Họ thực vật: Thầu Dầu (Euphorbiaceae)

Tên gọi khác: Nhất phẩm hồng, Diệp thượng hoa, Diệp tượng hoa

1.1 Đặc điểm thực vật

Trạng nguyên là cây thân gỗ nhỏ, chiều cao thường đạt khoảng 2–3 m, đôi khi cao hơn, thân chứa nhựa mủ màu trắng đặc trưng. Lá mọc cách, phiến lá dạng bầu dục thuôn đến hình mũi mác, chiều dài khoảng 9–12 cm, rộng 6–9 cm; phần gốc hơi thuôn hẹp, chóp nhọn, mép lá xẻ 2–3 thùy nông không đều. Mặt trên lá nhẵn, trong khi mặt dưới phủ lớp lông ngắn mịn; cuống lá dài khoảng 3 cm, lá kèm khó quan sát.

Cụm hoa mọc tập trung ở đầu cành, dạng xim giả, bao quanh là các lá bắc hình mũi mác, mép nguyên, hai đầu nhọn, kích thước biến thiên từ 4–15 cm chiều dài và 1,5–6 cm chiều rộng, có màu đỏ tươi nổi bật (một số loại có màu vàng hoặc trắng). Tổng bao hoa có cuống ngắn, hình chuông; một số chỉ mang hoa đực, số khác chứa cả hoa đực và hoa cái. Mặt ngoài tổng bao có nhẫn, gồm khoảng 10 thùy hình bầu dục; thường có một tuyến dạng phễu, có thể mang hai môi hoặc không có tuyến. Hoa đực có nhiều nhị, chỉ nhị phân nhánh; bầu của hoa cái có lông, vòi nhụy mang cuống dài. Quả hiếm khi gặp trong điều kiện tự nhiên hoặc trồng cảnh.

1.2 Cây trạng nguyên có mấy loại, sống được bao lâu?

Người ta thường chia theo màu sắc của hoa trạng nguyên, có 3 loại phổ biến là: Cây trạng nguyên đỏ, trạng nguyên lá vàng và trạng nguyên lá trắng.

Trong điều kiện được chăm sóc phù hợp, cây có thể duy trì sinh trưởng từ 3–5 năm, thậm chí kéo dài đến 10–20 năm. Mặc dù thường được trồng làm cây cảnh theo mùa, nhưng nếu áp dụng chế độ cắt tỉa hợp lý, cung cấp đủ ánh sáng và tưới nước đúng cách, cây vẫn phát triển ổn định và có khả năng ra lá bắc đỏ (cây trạng nguyên đỏ) lặp lại trong nhiều năm.

1.3 Thu hái và chế biến

Bộ phận dùng: Toàn cây.

Hoa trạng nguyên đỏ, đẹp nên thường được trồng làm cây cảnh. Cành non và lá còn được dùng trong dân gian để trị bệnh.

1.4 Đặc điểm phân bố và sinh thái

Chi Euphorbia L. là một chi thực vật có số lượng loài rất phong phú; riêng tại Việt Nam đã ghi nhận khoảng 26 loài. Cây trạng nguyên có xuất xứ từ khu vực Trung Mỹ, sau đó được đưa vào trồng và thích nghi rộng rãi ở nhiều vùng nhiệt đới trên thế giới, bao gồm cả Việt Nam.

Trạng nguyên là cây bụi có đặc tính ưa ánh sáng mạnh, đồng thời có khả năng chịu hạn tốt và thích nghi khá tốt với điều kiện khí hậu khô, nóng.

=>> Xem thêm: Cây Chuối hoa sen (Ensete glaucum (Roxb.) Cheesman) chữa phù, sưng đau 

2 Thành phần hóa học

Lá trạng nguyên chứa một số hợp chất thuộc nhóm cycloartane, tiêu biểu như 9,19-cycloart-23-en-3,8-diol. Các chất này được ghi nhận có độc tính đối với tế bào.

Cây có nhựa mủ trắng (latex), trong đó chứa triterpen và các ester diterpen. Những chất này có tính gây đỏ da khi tiếp xúc.

=>> Xem thêm: Cây Kinh Giới Đất (Elsholtzia winitiana Craib) chữa cảm phong thấp, đau xương khớp 

3 Công dụng theo Y học cổ truyền

3.1 Tính vị, tác dụng

Cây trạng nguyên có vị đắng, hơi chát, tính mát và mang độc tính nhẹ. Theo y học dân gian, dược liệu này có tác dụng hỗ trợ điều hòa kinh nguyệt, cầm máu, giúp xương liền nhanh hơn và giảm sưng viêm.

3.2 Công dụng

Tại một số địa phương ở Vân Nam (Trung Quốc), trạng nguyên được dùng trong các trường hợp kinh nguyệt ra nhiều, chấn thương do va chạm, tổn thương ngoài da gây chảy máu và gãy xương.

Trong dân gian, cành non và lá thường được giã nát để đắp ngoài, hỗ trợ xử lý rắn rết cắn, vết đứt và các tổn thương ngoài da khác. Ngoài ra, dược liệu này còn được dùng đường uống trong điều trị viêm ruột mạn tính.

4 Ý nghĩa của cây trạng nguyên

4.1 Trong phong thủy

Cây trạng nguyên được xem là cây cảnh mang nhiều ý nghĩa phong thủy tốt đẹp. Màu đỏ rực rỡ của lá bắc tượng trưng cho tài lộc, may mắn và niềm vui, thường gắn với hỉ sự, thành công và sự hanh thông trong cuộc sống. Vì vậy, cây thường được trưng bày trong nhà, văn phòng hoặc cửa hàng với mong muốn thu hút vận khí tốt.

Ý nghĩa hoa trạng nguyên là biểu tượng mạnh mẽ cho sự thành công, đỗ đạt trong học hành, thi cử, may mắn và tài lộc; thường gắn liền với không khí Giáng Sinh, đoàn tụ, hạnh phúc và sức khỏe.

Cây trạng nguyên hợp tuổi nào? Trong dân gian, cây trạng nguyên phong thủy gây ấn tượng bởi sắc đỏ nổi bật của lá bắc kết hợp cùng màu xanh đậm của tán lá. Sự phối màu này đại diện cho các hành Mộc – Hỏa – Thổ. Theo quy luật ngũ hành, Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, vì vậy cây đặc biệt phù hợp với người thuộc tuổi mệnh Hỏa và mệnh Thổ.

4.2 Trong cảnh quan, trang trí

Không chỉ mang ý nghĩa tinh thần, cây Trạng Nguyên còn có giá trị cao trong trang trí không gian. Sắc đỏ nổi bật kết hợp cùng tán lá xanh đậm giúp không gian trở nên tươi sáng, sinh động và tràn đầy sức sống. Cây thường được dùng để trang trí nhà ở, bàn làm việc, sảnh lớn hoặc khu vực cổng ra vào.

Vị trí đặt cây Trạng Nguyên theo phong thủy:

• Bàn làm việc: Giúp tạo cảm giác tỉnh táo, tăng khả năng tập trung và nâng cao hiệu quả công việc, học tập.
• Cổng chính: Trồng cây trạng nguyên trước nhà được cho là nơi thu hút năng lượng tích cực, hỗ trợ sức khỏe và mang lại thuận lợi trong công việc, cuộc sống cho gia đình.

Cây trạng nguyên giá bao nhiêu? Giá bán cây trạng nguyên thay đổi theo kích thước cây, kiểu dáng chậu cũng như thời điểm mua. Thông thường, mức giá dao động từ khoảng 70.000 đồng đến trên 900.000 đồng mỗi chậu. Những chậu cây nhỏ dùng trang trí bàn làm việc thường có giá từ 70.000 – 180.000 đồng, trong khi các chậu cây kích thước lớn có thể lên tới vài trăm nghìn đồng.

5 Làm sao để cây trạng nguyên ra lá đỏ?

5.1 Cách trồng và chăm sóc cây

5.2 Cách để trạng nguyên ra lá đỏ đúng dịp

Để cây trạng nguyên ra lá đỏ rực (thực chất là lá bắc chuyển màu) và bền đẹp, đặc biệt vào dịp Tết, cần thực hiện kỹ thuật “siết” ánh sáng, kiểm soát nhiệt độ và bón phân đúng cách. Quan trọng nhất là tạo điều kiện “đêm dài hơn ngày” (tối thiểu 12-14 tiếng bóng tối/ngày) liên tục trong khoảng 4-8 tuần. 

Các bước cụ thể để cây trạng nguyên ra lá đỏ:

5.2.1 Kiểm soát ánh sáng (Quan trọng nhất)

Từ tháng 9-10 (khoảng 2 tháng trước tết), bắt đầu che tối cây từ 5-6 giờ chiều đến 7-8 giờ sáng hôm sau.

Sử dụng thùng carton, túi nilon đen, hoặc đặt cây vào phòng tối hoàn toàn. Đảm bảo cây không tiếp xúc với ánh sáng đèn vào ban đêm.

Ban ngày (khoảng 8-10 tiếng), đặt cây ở nơi có ánh sáng tự nhiên rực rỡ (nắng nhẹ hoặc nắng sáng) để cây quang hợp, giúp lá đỏ đẹp và không bị thâm.

5.2.2 Nhiệt độ và môi trường

Cây cần nhiệt độ ấm áp vào ban ngày và mát mẻ vào ban đêm, lý tưởng là 15-25°C.

Tránh gió lùa và nhiệt độ thay đổi đột ngột.

5.2.3 Chăm sóc, tưới nước và bón phân

Tưới nước: Tưới vừa đủ ẩm, không để úng nước, tránh phun nước trực tiếp lên lá khi cây đang trong giai đoạn chuyển màu.

Bón phân: Khi lá bắt đầu chuyển màu (khoảng từ tháng 9), bón các loại phân có hàm lượng Lân (P) và Kali (K) cao (như NPK 10-30-20) để kích thích màu sắc lá bắc đậm và bền. Tránh bón quá nhiều đạm, lá sẽ xanh và không đỏ.

5.2.4 Cắt tỉa

Bấm ngọn, cắt tỉa cành già (còn khoảng 10-15 cm) sau khi cây rụng lá vào mùa xuân để cây 

ra nhiều nhánh mới, tạo điều kiện cho nhiều lá đỏ hơn. 

5.3 Nguyên nhân cây không ra lá đỏ

Thiếu bóng tối: Cây tiếp xúc với ánh sáng đèn ban đêm.

Thiếu dinh dưỡng/Nắng: Cây không nhận đủ ánh sáng mặt trời vào ban ngày.

Dư đạm: Cây phát triển quá nhiều lá xanh. 

Kiên trì thực hiện quy trình này trong 4-8 tuần, lá cây sẽ dần chuyển từ xanh sang đỏ rực rỡ.

6 Tài liệu tham khảo

1. Tác giả Võ Văn Chi. Từ Điển Cây Thuốc Việt Nam (Bộ mới) Tập 2. Trạng Nguyên, trang 1045 – 1046. Tham khảo ngày 27 tháng 1 năm 2026.
2. Lars G. Snipen a et al, (Đăng ngày: 1 tháng 9 năm 1999), Influence of potential growth factors in predicting time to flowering in poinsettia (Euphorbia pulcherrima), ScienceDirect. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2026.