Sâm xuyên đá (Nhương lê kim cang - Myxopyrum smilacifolium)

1 Giới thiệu

Tên khoa học: Myxopyrum smilacifolium Bl.

Tên gọi khác: Nhương lê kim cang, Tứ phương đằng.

Họ thực vật: Nhài – Oleaceae

1.1 Đặc điểm thực vật

Nhận biết sâm xuyên đá qua các đặc điểm thực vật như sau:

Sâm đá là loài thực vật dạng dây leo, thân thiết diện vuông, thường sinh trưởng thành từng cụm, mỗi cụm gồm khoảng 3–6 cá thể. Thân dây có màu nhạt, cấu trúc mềm, lá không mọc tập trung sát gốc mà phân bố rải rác dọc theo thân. Ở giai đoạn cây non, phần củ phát triển rõ, kích thước tương đối lớn; khi cây bước vào giai đoạn trưởng thành, củ kéo dài dần và chuyển tiếp về mặt hình thái thành hệ rễ. Phần củ – rễ có màu vàng nhạt, tỏa mùi thơm đặc trưng. Quả sâm đá có kích thước nhỏ, lúc còn non có màu xanh, khi chín chuyển sang màu vàng.

1.2 Bộ phận dùng, thu hái và chế biến

Bộ phận dùng: Toàn bộ cây sâm xuyên đá đều có thể làm dược liệu, bao gồm thân, lá và rễ.

Thu hái: Có thể thu hái cây vào nhiều thời điểm trong năm, tuy nhiên giai đoạn thích hợp nhất thường rơi vào mùa thu, khoảng từ tháng 9 đến tháng 11.

Chế biến: Sau khi đào, phần rễ được làm sạch đất cát, có thể sử dụng trực tiếp ở dạng tươi. Ngoài ra, rễ cũng thường được thái thành lát mỏng rồi đem phơi hoặc sấy khô để bảo quản và dùng dần.

1.3 Đặc điểm phân bố

Cây sâm xuyên đá thường gặp tại khu vực Tây Bắc, đặc biệt là các tỉnh Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu và dãy Hoàng Liên Sơn; ngoài ra còn ghi nhận rải rác ở Tuyên Quang, Yên Bái.

Bên cạnh đó, loài này cũng xuất hiện tại một số tỉnh miền Trung và Đông Nam Bộ như Quảng Bình, Quảng Nam, Đồng Nai, Bình Phước và Bà Rịa – Vũng Tàu, nhưng với mật độ không cao.

=>> Xem thêm: Cúc ngải vàng (Tanacetum vulgare L.) - Chống viêm, tẩy giun hiệu quả 

2 Thành phần hóa học

Các nghiên cứu cho thấy nhiều bộ phận của cây sâm xuyên đá có chứa các hợp chất mang hoạt tính sinh học đáng chú ý như. Thành phần được ghi nhận bao gồm:

• Iridoid glucosides
• Polysaccharid
• Saponin
• Flavonoid.

3 Sâm xuyên đá có tác dụng gì?

Các hoạt tính sinh học được ghi nhận cho thấy khả năng tác động đa dạng lên cơ thể được ghi nhận như:

• Kháng khuẩn, kháng viêm.
• Hạ sốt.
• Chống oxy hóa.
• Giảm lượng đường  huyết, chống tăng huyết áp
• Giảm mỡ máu, chống béo phì
• Kháng ung thư.

=>> Xem thêm: Cây Đậu vảy ốc (Me đất, The the - Alysicarpus vaginalis) trị ho và đau bụng 

4 Công dụng theo Y học cổ truyền

Trên thực tế, chi Myxopyrum là nhóm thực vật chưa được nghiên cứu nhiều, cả trên thế giới lẫn tại Việt Nam. Các tài liệu khoa học hiện đại rất hạn chế, mới chỉ ghi nhận rải rác một số nghiên cứu về thành phần hóa học trong lá, trong đó phát hiện sự hiện diện của iridoid glucosides. Do đó, các dữ liệu về tác dụng dược lý vẫn còn khá khiêm tốn và chưa đầy đủ.

Dựa trên kinh nghiệm dân gian và ghi chép trong một số sách thuốc cổ truyền, sâm xuyên đá được dân gian sử dụng với mục đích hỗ trợ điều trị các chứng tê thấp, đau nhức do phong thấp, đồng thời được dùng trong các trường hợp ho, hen suyễn.

Ngoài ra, tại một số cộng đồng dân tộc miền núi, cây sâm xuyên đá còn được dùng theo kinh nghiệm bản địa để hỗ trợ điều trị cam ở trẻ em cũng như giảm đau nhức xương khớp.

5 Rượu sâm xuyên đá

Sâm xuyên đá có mấy loại? Theo kinh nghiệm dân gian, sâm xuyên đá có thể dùng ở 2 loại là tươi hoặc khô để ngâm rượu. Phần rễ sau khi được làm sạch và sơ chế nhằm giảm nhựa sẽ cho vào bình thủy tinh, ngâm cùng rượu trong vài tháng để các hoạt chất hòa tan dần.

Rễ sâm xuyên đá tươi thường cho rượu có màu vàng hơi đỏ, trong khi dược liệu khô tạo màu vàng sáng, giống cánh gián. Rượu sâm xuyên đá trong dân gian được sử dụng với lượng rất nhỏ, không dùng thường xuyên và tránh lạm dụng, bởi nếu dùng quá mức có thể gây ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe.

6 Giá sâm xuyên đá là bao nhiêu?

Giá sâm xuyên đá trên thị trường hiện nay khá linh hoạt, phụ thuộc vào dạng tươi hay khô, nguồn gốc khai thác và chất lượng dược liệu.

Hiện nay, sâm xuyên đá Lai Châu và sâm xuyên đá Hà Giang là hai nguồn cung phổ biến, chủ yếu được khai thác từ rừng tự nhiên khu vực Tây Bắc. Giá dạng tươi tại các địa phương này thường dao động từ khoảng 70.000 – 180.000 VNĐ/kg, với nhiều mức khác nhau tùy kích thước, độ già của rễ và mức độ chọn lọc. Tại một số cửa hàng bán sâm xuyên đá hoặc vào thời điểm khan hiếm nguồn hàng, giá có thể tăng lên khoảng 250.000 – 350.000 VNĐ/kg.

Đối với sâm xuyên đá khô, do đã trải qua quá trình sơ chế và có hàm lượng dược chất ổn định hơn, mức giá thường cao hơn đáng kể, phổ biến khoảng 800.000 VNĐ/kg. Các mức giá trên chỉ mang tính tham khảo, có thể thay đổi tùy theo nơi bán và chất lượng sản phẩm thực tế.

7 Tài liệu tham khảo

1. Franzyk H, Jensen SR, Olsen CE, (Đăng: tháng 5 năm 2001), Iridoid glucosides from Myxopyrum smilacifolium, Pubmed. Truy cập ngày 23 tháng 1 năm 2026.