Rưng rìa (Rung rìa - Rungia pectinata)

1 Giới thiệu

Tên khoa học: Rungia pectinata (L.) Nees

Tên gọi khác: Rung quả nhỏ, rung hoa nhỏ, rung rìa, hài nhi thảo, thứ vi hoàng

Họ thực vật: Acanthaceae ( Ô rô)

1.1 Đặc điểm thực vật

Rưng rìa (Rungia pectinata) là một loài cây thảo nhỏ, cao khoảng 0,4 m, với cành mềm mọc tỏa rộng. Lá cây mọc đối, hình mác, gốc lá thon, đầu lá hơi nhọn, mép nguyên, hai mặt lá có lông tập trung ở gân. Hoa mọc thành bông ngắn ở kẽ lá hoặc đầu cành, với lá bắc mọc đối xếp thành 4 hàng, trong đó hai hàng không mang hoa; lá bắc con hình dải, đầu hơi nhọn. 

Hoa nhỏ, màu tím, xanh hoặc trắng; đài có 5 răng hình chỉ, phủ lông; tràng hoa chia thành hai môi, môi dưới có 3 thùy, mỗi thùy hơi tam giác. Nhị 2 gắn vào họng tràng, không có nhị lép; bao phấn 2 ô, ô dưới có cựa. Quả dạng nang dài, chứa hạt hình thấu kính với bề mặt ráp. Cây ra hoa và kết quả từ tháng 11 đến tháng 2.

1.2 Thu hái và chế biến

Toàn bộ cây Rưng rìa, đặc biệt là lá, có thể được thu hái để làm dược liệu. Sau khi thu hái, cây hoặc lá có thể sử dụng ngay khi còn tươi, hoặc được đem phơi khô, sấy khô để bảo quản và dùng dần.

1.3 Đặc điểm phân bố

Chi Rungia Ness. có khoảng 5 loài được ghi nhận ở Việt Nam, trong đó loài Rungia pectinata mới được phát hiện tại các tỉnh Kon Tum (huyện Sa Thày), Đắk Lắk (huyện Krông Pắk) và Đắk Nông (huyện Đăk Mil).

Trên phạm vi thế giới, loài này còn xuất hiện ở Trung Quốc. Rưng rìa là cây ưa ẩm và ưa sáng, thường mọc rải rác hoặc thành từng đám nhỏ, xen lẫn với các loài cỏ thấp tại những khu vực đất thấp như bãi ven sông, ven đường, trên nương rẫy bỏ hoang hoặc các bãi đất quanh làng. Cây rưng rìa ra hoa và kết quả hàng năm; khi quả già, hạt rơi quanh gốc cây mẹ, nhờ đó chúng thường hình thành các cụm cây nhỏ gồm nhiều cá thể sinh trưởng gần nhau.

=>> Xem thêm: Tuyết liên hoa hỗ trợ chống ung thư, bảo vệ thần kinh 

2 Tác dụng dược lý của cây

Các nghiên cứu về Rưng rìa (Rungia pectinata) đã chỉ ra rằng loài cây này có khả năng chống viêm hiệu quả. Chiết xuất từ toàn cây giúp làm giảm đáng kể sự sản sinh của các cytokine liên quan đến phản ứng viêm, đồng thời ức chế sinh tổng hợp các chất trung gian gây viêm, nhờ đó hỗ trợ làm giảm các phản ứng viêm trong cơ thể.

=>> Xem thêm: Bạch cương tàm (Bombyx mori L.) - Vị thuốc đa công dụng, giúp trị nám 

3 Công dụng theo Y học cổ truyền

3.1 Tính vị, công năng

Toàn cây Rưng rìa có vị nhạt hơi đắng, tính mát. Trong y học cổ truyền, cây được đánh giá có công năng thanh nhiệt, lợi thấp, giải độc, thanh can hỏa và tiêu tích, phù hợp sử dụng cho các trường hợp nóng sốt hoặc rối loạn tiêu hóa.

3.2 Công dụng

Rưng rìa được sử dụng để điều trị nhiều vấn đề sức khỏe, bao gồm rối loạn tiêu hóa, đau bụng, viêm gan, viêm ruột, viêm kết mạc mắt, viêm tuyến hạch và các bệnh ngoài da như lở ngứa. Vì cây thường được dùng cho trẻ em, nó còn có tên gọi dân gian là Hài nhi thảo, được dùng trong các trường hợp nóng sốt, thủy đậu, co giật hay trẻ bị cam tích.

Ở Trung Quốc, người dân cũng dùng nước sắc từ Rưng rìa để làm sạch hệ bài tiết, hỗ trợ điều trị viêm gan, viêm ruột và một số vấn đề liên quan đến trầm cảm.

3.3 Liều dùng

Dân gian thường sử dụng 10–20 g toàn cây sắc lấy nước uống, ngày một thang chia làm hai lần. Tùy theo tình trạng bệnh, có thể dùng tươi hoặc khô.

4 Một số cách trị bệnh từ cây

Trị đau bụng: Toàn cây Rưng rìa, dùng tươi hoặc phơi khô, lấy khoảng 20 g, kết hợp cùng kỷ tử 20g, Hoàng Liên 10g và Cam Thảo 6g. Các nguyên liệu được cho vào 500 ml nước và sắc đến khi sôi, sau đó lọc bỏ bã, chia nước thuốc thành nhiều lần uống trong ngày để hỗ trợ giảm đau bụng và cải thiện tiêu hóa.

Thanh nhiệt, hạ sốt: Dùng Rưng rìa 15g, Hoa Hòe 15g, thổ Phục Linh 10g và cam thảo 6g. Các thảo dược được chế biến tương tự như bài thuốc trị đau bụng, sắc lấy nước uống nhiều lần trong ngày để giúp thanh nhiệt, hạ sốt và cải thiện các triệu chứng nóng trong cơ thể.

Chữa viêm gan: Bài thuốc gồm Rưng rìa 15g, Bạch Chỉ 15g, Hoàng Cầm 10g và Kim Ngân Hoa 6 g. Hỗn hợp thảo dược được sắc với 500ml nước, sau khi sôi, lọc bỏ bã và chia thành nhiều lần uống, giúp hỗ trợ giảm viêm và tăng cường chức năng gan.

Dùng cho trẻ em cam tích (suy dinh dưỡng): Lấy Rưng rìa 10g, Diệp Hạ Châu 10g, Thục Địa 6g và cam thảo 3g. Các thảo dược được sắc với 300ml nước, sau khi sôi, lọc bỏ bã. Liều dùng điều chỉnh tùy theo độ tuổi trẻ và luôn phải được giám sát bởi người lớn khi sử dụng. Bài thuốc này thường được dùng để hỗ trợ điều trị nóng sốt, đầy bụng hoặc tình trạng cam tích ở trẻ nhỏ.

5 Tài liệu tham khảo

1. Swain SR, Sinha BN, Murthy PN, (Đăng: tháng 9 năm 2008), Antiinflammatory, Diuretic and Antimicrobial Activities of Rungia pectinata Linn. and Rungia repens Nees, Pubmed. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2026.