Phàn Thạch (Phèn Chua)

Phàn thạch được gọi với tên quen thuộc là phèn chua, được sử dụng trong điều trị các bệnh phụ khoa ở phụ nữ, lở loét,... Trong bài viết này, Trung Tâm Thuốc Central Pharmacy xin gửi đến bạn đọc những thông tin chi tiết về loại dược chất này.

1 Phàn thạch là gì ?

Tên khoa học: Alumen.

Công thức hóa học: K₂SO₄.Al₂(SO₄)₃. 24H₂O

Phàn thạch hay còn gọi là phèn chua, niết thạch, vũ niết, minh phàn, bạch phàn, phèn chi, khô phàn là dạng tinh thể được luyện từ đá minh phàn (khoáng chất alunit). Đá minh phàn luyện khô gọi là ba thạch, khi ở thể trắng nhẹ gọi là liễu tự phân.

2 Nguồn gốc, đặc điểm và cách chế biến

Phèn chua (phàn thạch) được tạo ra từ khoáng tự nhiên gọi là alunite ( K₂SO₄ . Al₂(SO₄)₃ . 4Al(OH)₃ ), thường có lẫn một lượng nhỏ tạp chất như Sắt, trong dân gian gọi là đá minh phàn. Nguyên liệu này được đem đi nung, sau đó hòa tan trong nước nóng, loại bỏ cặn rồi tiến hành kết tinh.

Ngoài ra, có thể làm phèn chua bằng cách xử lý đất sét với acid sulfuric, rồi thêm Dung dịch Kali sulfat để kết tinh tinh thể. Bên cạnh hai cách trên, trong thực tế còn nhiều phương pháp khác.

Phèn chua tồn tại dưới dạng tinh thể không đồng đều, có thể trong suốt hoặc hơi đục, màu trắng hoặc hơi vàng, dễ vỡ, không có mùi rõ rệt, khi nếm có vị chua kèm chút chát. Phèn chua tan tốt trong nước và Glycerin nhưng không hòa tan trong cồn.

3 Đặc tính của Phàn thạch

Bản kinh có viết: Phàn thạch vị chua, tính hàn. Chủ trị hiện tượng lúc nóng, lúc lạnh do bị kiết lỵ, cũng có thể dùng trị chứng viêm âm đạo, ra khí hư bất thường ở phụ nữ và các bệnh viêm phụ khoa, như: Ngứa ngáy, lở loét ngoài âm đạo. Ngoài ra, còn có thể tăng cường sự chắc khỏe của xương, răng, giúp sáng mắt.

Phàn thạch có vị chua chát, tính hàn, quy về đại tràng kinh. Vị thuốc này có rất nhiều công dụng như thu liễm, trị dứt bệnh tả, kiết lỵ. Vì vậy, Bản kinh cho rằng: Người ta dùng nó chủ yếu để trị bệnh tả, kiết lỵ do hàn, nhiệt gây ra. Phương thuốc trị bệnh tả của đời sau cũng phần lớn dùng Phàn thạch làm dược liệu chính. Đến thời cận đại, người ta thường dùng Phàn thạch để trị bệnh lỵ mạn tính do vi khuẩn, bệnh tả lâu ngày, đều đạt được những hiệu quả trị liệu tốt. Tính thu liễm của Phàn thạch, ngoài trị dứt bệnh tả, còn có tác dụng cầm máu, thường dùng cho những hiện tượng xuất huyết như: Vết thương ngoài da chảy máu, đại tiểu tiện ra máu, ra máu âm đạo không trong kỳ kinh. Vì Phàn thạch có tác dụng hút ẩm tốt, có thể dùng để chữa bệnh hoàng đản do thấp nhiệt. Phàn thạch thường được dùng dưới dạng tinh luyện, tức là dạng phèn khô. Vì phèn khô không chỉ có tác dụng hút ẩm, trị ngứa, thanh nhiệt, giảm hiện tượng nổi mề đay, giải độc, sát trùng, mà còn thích hợp cho việc điều trị các chứng bệnh như: Mụn nhọt, lở loét, mẩn ngứa, mụn ghẻ trên da, miệng lưỡi lở loét, chảy mủ trong tai, viêm âm đạo và viêm ngoài âm đạo... Ngoài ra, Phàn thạch còn có thể tiêu trừ phong đờm, thích hợp dùng để trị các chứng bệnh như: Động kinh do phong đờm hay tinh thần không ổn định... 

4 Phèn chua có tác dụng gì?

Theo Y học hiện đại nghiên cứu và chứng minh, Phàn thạch có tác dụng khống chế nhiều loại vi khuẩn, kháng lại những vi khuẩn trong âm đạo rõ rệt. Ngoài ra, nó còn có khả năng thu liễm tốt, hiệu quả rõ rệt trong trị liệu các bệnh như: Ra mồ hôi, khí hư quá nhiều, viêm loét, vết thương ngoài da chảy máu... Y học lâm sàng hiện đại thường dùng Phàn thạch điều trị bệnh lở loét, bệnh trĩ, dùng dung dịch Phàn thạch hòa tan nhỏ vào tai để điều trị viêm tai giữa, lấy cục bông nhúng vào Phàn thạch hòa tan trị tắc mũi, chảy máu cam, đều đạt được kết quả khiến mọi người ngạc nhiên.

Ngoài ra, phàn thạch được dùng trong các trường hợp thịt mọc trong mũi, có nhiệt trong xương tủy, ho ra máu và chữa đau răng.

5 Phèn chua có độc không? Tác hại của phèn chua?

Trong Phàn thạch (phèn chua) có một lượng lớn các chất có tính kích thích, có thể dẫn đến khoang miệng, cổ họng nóng ran, nôn mửa, tiêu chảy, suy nhược, thậm chí có thể gây tử vong, cho nên khi sử dụng phải tuyệt đối thận trọng.

Trong phèn chua có chứa nhôm nên người dùng cần lưu ý:

• Nguy cơ nhiễm độc nhôm: Dùng kéo dài (đặc biệt bôi ngoài da thường xuyên) có thể gây tích lũy nhôm trong cơ thể.
• Khó đào thải: Nhôm khi vào cơ thể có xu hướng gắn vào xương, đào thải chậm, dễ tích tụ lâu dài.
• Ảnh hưởng máu: Có thể gây thiếu máu nhược sắc, biểu hiện tương tự thiếu sắt.
• Tác động xấu đến xương và thần kinh: Tích lũy nhôm lâu ngày có thể liên quan đến rối loạn xương và hệ thần kinh.
• Nguy cơ khi dùng sai cách: Bôi ngoài da kéo dài gây tăng hấp thu nhôm.

6 Một số bài thuốc từ Phàn thạch

Phèn chua ăn được không? Phèn chua có ăn được với liều dùng dùng trong (uống) là khoảng 0,3 -1g khô phàn mỗi ngày, nhiều trường hợp có thể lên đến 2 - 4g. Dùng ngoài không giới hạn liều lượng.

6.1 Trị bệnh mắt sưng đỏ

Dùng nước Cam Thảo PHA với Phàn thạch đã tán bôi lên mắt, hoặc dùng bột Phàn thạch khô xoa nhiều lần lên 2 vị trí giữa 2 lông mày.

6.2 Trị bệnh lở loét, sưng tấy

Lấy lượng bạch phản (dùng sống), hoàng đan bằng nhau, nghiền thành - bột, để riêng. Trước khi dùng lấy một ít trộn đều, lấy kim chích cho máu ở chỗ sưng tấy, lở loét chảy ra, đợi máu chảy hết rồi bôi thuốc.

6.3 Chữa viêm dạ dày - ruột cấp

Đây là bài thuốc theo kinh nghiệm trong dân gian, áp dụng trong các trường hợp rối loạn tiêu hóa cấp, nôn ói, tiêu chảy hoặc lỵ kéo dài.

Dùng phèn chua khoảng 100g, đem nung cho mất nước để thu được phèn phi (khô phàn), sau đó tán thành bột mịn. Mỗi ngày sử dụng khoảng 0,5 - 1g, chia nhiều lần uống.

6.4 Dùng trong trường hợp rắn, côn trùng độc cắn

Phèn chua phối hợp với cam thảo theo tỷ lệ ngang nhau, nghiền nhỏ. Ngày uống 2–3 lần, mỗi lần khoảng 3 - 6g. Dân gian sử dụng để hỗ trợ khi bị rắn hoặc côn trùng độc cắn, kèm các biểu hiện như co cứng hàm hoặc quầng mắt sẫm màu.

6.5 Trị khí hư, bạch đới

Bài này thường áp dụng nhằm cải thiện tình trạng khí hư ở phụ nữ. Kết hợp Xà sàng tử và khô phàn với lượng tương đương, tán mịn. Có thể dùng dạng viên hoặc nấu nước để rửa ngoài.

6.6 Phèn chua trị hôi nách

Một cách phổ biến là kết hợp phèn chua với chanh. Nước chanh chứa acid tự nhiên giúp làm sạch da, loại bỏ tế bào chết và hỗ trợ giảm tiết mồ hôi.

Cách dùng: Dùng chanh chà nhẹ lên vùng nách, sau đó thoa bột phèn chua và massage vài phút rồi rửa lại bằng nước sạch.

Tác dụng của phèn chua trị hôi nách có thể mang lại hiệu quả khử mùi tạm thời, nhưng các bác sĩ cảnh báo nếu sử dụng không đúng cách hoặc kéo dài, có thể gây tích tụ nhôm trong cơ thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe.

7 Tài liệu tham khảo

1. Sách Thần Nông Bản Thảo Kinh (Xuất bản năm 2021). Phàn thạch, trang 23-24. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2023.
2. Tác giả Đỗ Tất lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (Xuất bản năm 2004). Phèn chua, trang 1046. Truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2026.