Mú từn (Dây lửa ít gân - Rourea oligophlebia Merr)

1 Giới thiệu

Tên khoa học: Rourea oligophlebia Merr.

Tên gọi khác: Dây lửa ít gân, cù boong nậu

Họ thực vật: Connaraceae (Dây Trường)

1.1 Đặc điểm thực vật

Cây Mú từn là loài leo thân gỗ, chiều dài thân có thể đạt từ khoảng 6 đến 20 m. Các cành non thường phủ lớp lông mịn, mềm. Lá cây Mú từn thuộc dạng lá kép, mỗi lá gồm từ 7 đến 19 lá chét, phiến lá có hình dạng tương tự lá xoan và sắp xếp gần như đối xứng.

Hoa mọc ở nách lá, số lượng hoa không nhiều, tạo thành cụm nhỏ với chiều dài khoảng 2 – 7cm. Quả nhẵn, không có lông, hình bầu dục, dài khoảng 2 cm; khi còn non có màu xanh và dần chuyển sang đỏ khi chín. Hạt được bao bọc bởi một lớp áo hạt ở bên ngoài.

1.2 Thu hái và chế biến

Phần được dùng làm dược liệu của mú từn là rễ, đây cũng là bộ phận được ghi nhận có hoạt tính dược lý.

Rễ Mú từn có hình dạng thô ráp, lớp vỏ ngoài sần sùi, kích thước không đồng đều. Vỏ rễ mang màu đỏ, trong khi phần lõi bên trong có sắc vàng rõ. Rễ thường phát triển chắc, khỏe, đường kính có thể tương đương cổ tay trẻ em.

Sau khi thu hái, rễ được cắt thành từng đoạn, bổ đôi để thuận tiện cho quá trình phơi khô hoặc dùng ngâm rượu theo kinh nghiệm dân gian.

1.3 Đặc điểm phân bố

Mú từn là loài dược liệu tương đối hiếm, không xuất hiện phổ biến trên diện rộng như nhiều cây thuốc khác. Cây chủ yếu sinh trưởng ở khu vực đồi núi, chỉ gặp tại một số địa phương nhất định. Tại Việt Nam, loài này được ghi nhận phân bố rải rác ở các tỉnh như Tuyên Quang, Yên Bái, Thái Nguyên và Thừa Thiên Huế.

=>> Xem thêm: Bá tử nhân làm dịu tinh thần, chữ mất ngủ và táo bón 

2 Cách nhận biết cây Mú từn

Nhận biết cây Mú từn dựa và một số đặc điểm đặc biệt như thân gỗ leo phủ đầy lông mịn. Lá kép, gồm nhiều lá chét hình xoan, dưới lá có nhiều lông hơn mặt trên. Hoa ít, mọc ở nách lá, quả hình bầu dục, khi chín chuyển sang màu đỏ. Cây phân bố rải rác ở một số vùng núi phía Bắc và miền Trung như Thái Nguyên, Tuyên Quang, Yên Bái, Nghệ An, Thừa Thiên Huế. Do là dược liệu hiếm nên không gặp phổ biến. Có thể quan sát hình ảnh cây Mú từn dưới đây:

Cách phân biệt rễ cây Mú từn thật và giả:

• Quan sát rễ: Rễ thật có vỏ màu đỏ cả bên ngoài lẫn bên trong. Nếu bẻ ra mà phần trong không có màu đỏ thì có thể là hàng giả.
• Thử với nước: Ngâm hoặc rửa rễ trong nước. Nếu nước chuyển sang màu đỏ, nhiều khả năng rễ đã bị nhuộm màu. Rễ cây Mú từn thật thường không làm đổi màu nước.

Việc nắm rõ các đặc điểm hình thái và cách kiểm tra đơn giản trên sẽ giúp nhận diện đúng cây mú từn và tránh mua phải dược liệu kém chất lượng.

3 Thành phần hóa học

Mú từn là loài cây chứa tinh dầu cùng nhiều hợp chất có giá trị sinh học.

Hàm lượng tinh dầu thu được từ lá và rễ lần lượt khoảng 0,07% và 0,05%, tính theo nguyên liệu khô trong không khí. Tinh dầu có màu trắng, khối lượng nhẹ hơn nước.

Khi phân tích thành phần hóa học từ thân cây Rourea oligophlebia, các nhà nghiên cứu đã xác định được một số hợp chất tiêu biểu như: friedelin, friedelinol, coniferyl alcohol, 7α-hydroxyl-3β-sitosterol và scopoletin.

Về thành phần tinh dầu, các hoạt chất chính bao gồm:

• Neral: khoảng 22,7%
• Nerolidol: khoảng 32,1%
• Spathulenol: khoảng 12,7%
• β-myrcen: khoảng 15,9%

Các hợp chất khác chiếm tỷ lệ nhỏ, dao động từ 0,1 – 1,5%.

4 Tác dụng của cây Mú từn

4.1 Trong Y học hiện đại

Hỗ trợ phòng chống sốt rét: Mú từn chứa các hoạt chất như Rouremin và Rourinoside, đã được ghi nhận có khả năng ức chế sự phát triển của ký sinh trùng Plasmodium falciparum trong điều kiện thí nghiệm, từ đó góp phần hỗ trợ phòng ngừa sốt rét.

Tác dụng kháng khuẩn: Dịch chiết cồn từ cây Rourea cho thấy khả năng kìm hãm sự phát triển của một số vi khuẩn thường gặp, bao gồm Staphylococcus aureus và Staphylococcus epidermidis.

Bảo vệ chức năng gan: Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất cồn từ lá Rourea, ở liều phù hợp, giúp làm giảm men gan AST và ALT, đồng thời hạn chế tình trạng gan to so với nhóm không được điều trị.

Hỗ trợ hạ đường huyết: Các chiết xuất từ một số loài thuộc chi Rourea có tác dụng làm giảm đường huyết sau nghiệm pháp dung nạp Glucose, đồng thời góp phần tăng giải phóng insulin, qua đó hỗ trợ kiểm soát đường máu. Nhưng không thể dùng thay thế thuốc thảo dược hạ đường huyết.

=>> Xem thêm: Cà gai leo trị tê thấp, đau lưng, nhức mỏi người, viêm gan và xơ gan

4.2 Trong Y học cổ truyền

4.2.1 Tính vị, tác dụng

Mú từn có vị hơi chát, tính bình. Theo Đông y, dược liệu này có tác dụng hỗ trợ can thận, đồng thời góp phần giảm viêm trong cơ thể.

4.2.2 Công dụng

Hỗ trợ xương khớp: Trong y học cổ truyền, Dây lửa ít gân được xếp vào nhóm dược liệu giúp mạnh gân cốt, bổ xương. Rễ cây, thường được ngâm rượu, được dân gian sử dụng cho người hay đau nhức khớp, tê mỏi tay chân, đau lưng, mỏi gối, phong thấp, với công dụng gần tương tự như rễ nhàu.

Hỗ trợ sinh lý: Một số địa phương còn dùng rễ cây để ngâm rượu uống với mục đích nâng cao thể lực, hỗ trợ sinh lực nam giới và góp phần cải thiện khả năng sinh sản ở nữ giới.

Chống oxy hóa: Thành phần Spathoulenol trong Dây lửa ít gân có hoạt tính chống oxy hóa, góp phần làm chậm quá trình oxy hóa tế bào và hỗ trợ một số chức năng chuyển hóa. Tuy nhiên, việc sử dụng quá liều hoạt chất này có thể ảnh hưởng không tốt đến các cơ quan nội tạng.

Bảo vệ chức năng gan: Hoạt chất Nerolidol được ghi nhận có khả năng hỗ trợ bảo vệ tế bào gan và góp phần ức chế sự phát triển bất thường của tế bào.

5 Cây Mú từn ngâm rượu

5.1 Cách ngâm rượu Mú từn

Rượu Mú từn hay còn gọi là “cù boong nậu” là loại Rượu Thuốc được ngâm từ rễ hoặc thân cây mú từn, thường được người dân sử dụng sau khi đã xử lý dược liệu bằng cách sao vàng, hạ thổ để tăng độ an toàn và ổn định hoạt chất. Quy trình ngâm không phức tạp, có thể thực hiện với dược liệu tươi hoặc khô.

Đặc điểm rượu đạt chất lượng thường có màu đỏ nâu đặc trưng, mùi thơm rõ, vị hơi chát nhưng đậm. Để dễ uống hơn, khi ngâm có thể cho thêm một lượng nhỏ Mật Ong. Sau khi dùng hết lượt rượu đầu, có thể tiếp tục đổ thêm rượu mới để ngâm lại từ 3 – 4 lần, rượu vẫn giữ được hương vị và đặc tính cơ bản.

5.1.1 Ngâm từ dược liệu tươi

Chuẩn bị khoảng 2kg rễ hoặc thân mú từn tươi, rửa sạch, tráng lại vài lần bằng rượu trắng để khử tạp chất. Sau đó có thể thái lát mỏng hoặc để nguyên khúc tùy mục đích sử dụng. Cho toàn bộ dược liệu vào bình thủy tinh, thêm 5 lít rượu trắng, đậy kín nắp và để ngâm trong khoảng 90 – 100 ngày trước khi dùng.

5.1.2 Ngâm từ dược liệu khô

Dùng 1kg mú từn khô, sao trên lửa nhỏ khoảng 20 phút cho đến khi dược liệu khô vàng và dậy mùi thơm. Trải dược liệu ra vải sạch cho nguội hoàn toàn, sau đó cho vào bình và đổ 5 lít rượu trắng khoảng 40 độ, đậy kín. Sau khoảng 1 tháng là có thể sử dụng.

5.2 Tác dụng của rượu Mú từn

Hỗ trợ làm lành vết thương: Một số hoạt chất trong mú từn có tác dụng giúp cầm máu, hạn chế vi khuẩn xâm nhập và thúc đẩy phục hồi các mô bị tổn thương.

Tăng hưng phấn, hỗ trợ sinh lý: Rượu mú từn có tác động kích thích nhẹ lên hệ thần kinh, giúp tăng cảm giác hưng phấn, từ đó hỗ trợ cải thiện sinh lý nam giới và ham muốn tình dục.

Hỗ trợ ổn định đường huyết: Các hợp chất trong rễ mú từn có thể góp phần làm giảm đường huyết sau ăn và hỗ trợ cơ thể tăng tiết Insulin khi dùng đúng liều.

Giảm đau nhức xương khớp: Dân gian thường dùng rượu mú từn để hỗ trợ giảm đau lưng, mỏi gối, tê bì tay chân và các chứng phong thấp.

Hỗ trợ sinh sản: Ngoài tác dụng với nam giới, rượu mú từn còn được cho là có lợi trong việc hỗ trợ cải thiện khả năng sinh sản ở nữ giới.

6 Tác hại của cây Mú từn

Rễ mú từn có thể gây nguy hiểm nếu dùng sai cách hoặc lạm dụng, đặc biệt khi không có hướng dẫn chuyên môn. Việc sử lạm dụng hoặc không cách và đối tượng có thể dẫn đến nhiều rủi ro cho sức khỏe như:

• Ngộ độc thần kinh: Có thể gây đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, rối loạn hành vi và mất kiểm soát.
• Rối loạn tâm thần: Trường hợp nặng có thể xuất hiện biểu hiện loạn thần, cần can thiệp y tế.
• Tương tác thuốc: Có khả năng làm giảm hiệu quả hoặc gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị.
• Ảnh hưởng gan và dạ dày: Dùng khi đói hoặc kéo dài không đúng liều có thể gây hại cho gan và hệ tiêu hóa.
• Nguy cơ đe dọa tính mạng: Nhầm lẫn dược liệu hoặc tự ý sử dụng có thể dẫn đến ngộ độc nghiêm trọng.

7 Tài liệu tham khảo

1. Buranasudja V et al (Đăng ngày: 19 tháng 4 năm 2023), Antioxidant, Anti-Skin-Aging, Anti-Inflammatory, and Anti-Acetylcholinesterase Activities of Rourea oligophlebia Extracts, Pubmed. Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2026.
2. He ZD, Ma CY et al, (Đăng ngày: 9 tháng 6 năm 2006), Rourinoside and rouremin, antimalarial constituents from Rourea minor, Pubmed. Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2026.