Chàm quả nhọn (Xà chàm - Indigofera galegoides DC)

1 Giới thiệu

Tên khoa học: Indigofera galegoides DC.

Tên gọi khác: Xà chàm, chàm lá tròn, chàm phụng

Họ thực vật: Đậu (Fabaceae)

1.1 Đặc điểm thực vật

Cây Chàm quả nhọn phát triển thành bụi, cao khoảng 1–3m. Thân và cành xòe rộng, có cạnh rõ, bề mặt mang lông áp sát.

Lá kép lông chim lẻ, mọc cách, gồm khoảng 21–25 lá chét xếp đối. Lá chét hình bầu dục thuôn, dài chừng 2 cm, rộng khoảng 0,7 cm; gốc tròn, chóp nhọn; hai mặt có lông thưa. Lá kèm dạng sợi, cuống lá kép dài 10–15 cm.

Hoa mọc thành chùm ở nách lá, dài 6–10 cm, bề mặt gần như nhẵn. Cuống hoa ban đầu hướng lên, sau cong xuống; hoa nhỏ, màu hồng, mọc dày. Đài hoa hình chén, hơi có lông, răng đài ngắn dạng tam giác; tràng gồm cánh cờ hình bầu dục thuôn, mặt lưng có lông mịn; các cánh bên thuôn dài; cánh thìa cong, đầu tròn. Nhị chia thành hai bó; bao phấn hình bầu dục; bầu nhụy nhẵn.

Quả thuộc loại quả đậu, dài tới khoảng 7 cm, mọc tụm và hướng lên trên, bề mặt hơi có lông, đầu quả nhọn; chứa nhiều hạt hình gần vuông.

Cây ra hoa vào khoảng tháng 8–9, kết quả từ tháng 10–11.

1.2 Bộ phận dùng

Lá và quả

1.3 Đặc điểm phân bố

Chàm quả nhọn là một trong những loài thuộc chi Indigofera có mặt phổ biến tại Việt Nam. Cây phân bố trên nhiều dạng địa hình khác nhau, từ vùng núi cao khoảng 1.000 m cho đến khu vực trung du và đồng bằng. Phạm vi xuất hiện kéo dài liên tục từ các tỉnh miền núi phía Bắc như Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, sau đó lan xuống miền Trung, khu vực Tây Nguyên và hiện diện cả ở vùng Tây Nam Bộ, tiêu biểu là An Giang.

Không chỉ giới hạn trong lãnh thổ Việt Nam, loài này còn được ghi nhận ở nhiều quốc gia châu Á như Ấn Độ, Myanmar, Trung Quốc, Lào, Campuchia, Thái Lan, Sri Lanka, Malaysia và Indonesia.

Về sinh thái, chàm quả nhọn là cây ưa sáng, chịu được điều kiện môi trường đa dạng và sinh trưởng trên nhiều loại đất khác nhau. Trong tự nhiên, cây thường gặp ở những khu đất trống, ven rừng, đồi cây bụi, nương rẫy bỏ hoang hoặc dọc theo các tuyến đường, có thể mọc đơn lẻ hoặc thành từng nhóm nhỏ.

=>> Xem thêm: Ao diệp cảnh thiên ức chế tế bào ung thư gan, thanh nhiệt, giải độc 

2 Thành phần hóa học

Lá chàm quả nhọn có chứa hợp chất glycosid giải phóng HCN.

Đối với cây được trồng tại Java, lá tươi thu được khoảng 0,2% tinh dầu. Khi tiến hành chưng cất bằng phương pháp hơi nước, tinh dầu thu được có màu vàng nhạt.

Thành phần chính của tinh dầu bao gồm benzaldehyd, acid hydrocyanic, cùng với một lượng nhỏ các alcohol như ethyl alcohol và methyl alcohol.

=>> Xem thêm: Cáp Điền Bò chữa mụn nhọt sưng đau, kháng khuẩn

3 Công dụng theo Y học cổ truyền

3.1 Tính vị, tác dụng

Dược liệu có vị đắng, hơi ngọt, tính hàn, sắc xanh chàm, tác động chủ yếu vào kinh Can. Tuy nhiên, chàm quả nhọn là loài có độc tính cao.

Công năng chính là thanh nhiệt, giải độc, làm mát huyết, hỗ trợ tiêu ban chẩn, giảm viêm sưng và giúp cầm máu.

3.2 Công dụng

Do chứa độc tính mạnh, chàm quả nhọn chỉ được sử dụng ngoài da trong dân gian. Lá cây thường được dùng để hỗ trợ điều trị các tổn thương da như mụn nhọt, vết loét và lở ngoài da, đồng thời có tác dụng diệt chấy rận.

Cách dùng phổ biến là lấy lá tươi rửa sạch, giã nát rồi đắp trực tiếp lên vùng da tổn thương hoặc xoa lên tóc để phòng và trị chấy.

Ngoài ra, bột chàm quả nhọn (bào chế tương tự bột chàm bụi) còn được dùng ngoài để xử lý tình trạng cam răng, loét và hoại tử tại chỗ.

Lưu ý: Bột chàm quả nhọn có độc, tuyệt đối không dùng đường uống. Không sử dụng cho động vật ăn cỏ, đặc biệt là các loài có sừng.

4 Tài liệu tham khảo

1. Gerometta E et al, (Đăng ngày: 28 tháng 1 năm 2020), A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology of the genus Indigofera, Pubmed. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2026.