Cây trứng cá (Mật sâm - Muntingia calabura L.)

1 Giới thiệu

Tên khoa học: Muntingia calabura L.

Tên gọi khác: Mật sâm

Họ thực vật: Tiliaceae (Đay)

Cây trứng cá Tiếng Anh thường được gọi với các tên gọi như Jamaican Cherry (theo Green Life của Shamus O’Leary), Singapore Cherry hoặc Panama Berry.

1.1 Đặc điểm thực vật của cây trứng cá như thế nào?

Cây trứng cá thuộc dạng thân gỗ nhỏ, tán rộng, các cành mọc ngang và vươn dài. Lá có hình bầu dục, phần gốc hơi lệch sang một bên, đầu lá kéo dài và nhọn; cả hai mặt lá đều có lông, trong đó mặt dưới phủ lông rõ hơn. Mép lá có răng cưa không đều, kích thước lá thường dài khoảng 7–12 cm, rộng 2–4 cm, với 4 gân chính xuất phát từ gốc; lá kèm nhọn.

Hoa màu trắng, mọc ở kẽ lá, thường tụ thành cụm 3 hoa, cùng gắn trên một cuống chung dài hơn cuống lá. Quả thuộc dạng quả thịt, hình tròn, bề mặt nhẵn, đường kính khoảng 1 cm; khi chín chuyển sang màu đỏ. Bên trong quả chứa nhiều hạt nhỏ, phân bố trong phần thịt quả có vị ngọt.

1.2 Thu hái và chế biến

Trong sử dụng dược liệu, rễ cây trứng cá (Mật sâm) là bộ phận được dùng phổ biến nhất, có tên dược học là Radix Muntingiae (Calaburae). Lá cây trứng cá cũng được khai thác làm thuốc.

Rễ và lá có thể thu hái quanh năm, thường được sử dụng ở dạng tươi. Riêng quả của cây (trái trứng cá) có thể ăn trực tiếp nhờ vị ngọt dễ chịu.

1.3 Đặc điểm phân bố và sinh thái

Tại Việt Nam, chi Muntingia L. chỉ ghi nhận một loài duy nhất, đó là cây trứng cá, còn được gọi là mật sâm. Cây trứng cá hiện được trồng tại Thành phố Hồ Chí Minh, các tỉnh Đồng Tháp, An Giang và nhiều địa phương khác trên cả nước. Nguồn gốc ban đầu của loài này là khu vực châu Mỹ nhiệt đới, sau đó được du nhập và trồng phổ biến ở một số quốc gia Đông Nam Á như Campuchia và Thái Lan.

Về sinh thái, cây thường được trồng từ vùng đồng bằng đến khu vực có độ cao khoảng 1.000 m, chủ yếu làm cây che bóng trong vườn nhà hoặc trồng dọc theo đường đi. Cây sinh trưởng tốt, dễ thích nghi với nhiều điều kiện khí hậu khác nhau.

=>> Xem thêm: Cây Cỏ đậu hai lá - Vị thuốc hoạt huyết, thanh nhiệt tán ứ, tiêu viêm 

2 Thành phần hóa học

Lá và hoa: Chứa các Flavonoid như kaempferol, quercetin và các dẫn xuất 3-O-galactosid, acid caffeic và acid ellagic. Ngoài ra, từ phân đoạn ethyl acetat của lá cây trứng cá còn phát hiện thêm quercetin, acid gallic, davidiin và isoquercitrin; trong đó davidiin là một tanin lần đầu tiên được phân lập từ lá trứng cá.

Lá và thân: Ghi nhận sự hiện diện của các hợp chất như chrysin, 2’,4’-dihydroxychalcon, galangin 3,7-dimethylether, 5,7-dihydroxy-8-methoxyflavonol, tilirosid và buddlenoid.

Thành phần của quả: Phần thịt quả chứa 24,6% chất rắn toàn phần, trong đó 8,4% là chất rắn không tan; protein 1,98%; đường khử 8,05%; sucrose 5,34%; hàm lượng acid (tính theo acid malic) khoảng 0,08%.

3 Tác dụng dược lý của cây

Rễ cây trứng cá đã được đưa vào nghiên cứu nhằm tìm kiếm các hoạt chất tiềm năng trong điều trị ung thư. Những hợp chất phân lập từ cây trứng cá (mật sâm) cho thấy khả năng gây độc tế bào trên dòng tế bào P388 trong điều kiện nuôi cấy. Trong đó, các phân đoạn flavan thể hiện hoạt tính mạnh hơn so với nhóm flavon. Đáng chú ý, sáu hợp chất flavan (1–6) còn cho thấy mức độ tác động tương đối chọn lọc đối với u hắc tố và dòng tế bào KB.

Bên cạnh đó, hai hợp chất (6 và 7) biểu hiện độc tính tế bào không đặc hiệu, trong khi sáu flavon khác (6–11) có khả năng ức chế dòng tế bào ung thư đại tràng ở người (Kameda N. và cs., 1990).

Ngoài rễ, từ lá cây trứng cá cũng đã phân lập được một số flavanon và flavon, được ghi nhận có khả năng kích thích hoạt tính enzym quinon reductase, một enzym liên quan đến cơ chế bảo vệ tế bào (Su B.N. và cs., 2003).

Về hoạt tính kháng khuẩn, loài này chỉ thể hiện tác dụng ở mức độ nhẹ. Cao chiết methanol từ quả trứng cá tươi có nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) đối với Escherichia coli C600 là 1.024 ng/ml, và đối với Staphylococcus aureus 209P là 256 µg/ml.

=>> Xem thêm: Dây Chìa Vôi (Bạch Phấn Đằng - Cissus modeccoides Planch.) - chữa rắn độc cắn 

4 Công dụng theo Y học cổ truyền

Tại Campuchia, rễ cây trứng cá được sử dụng trong các bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ điều trị các bệnh lý về gan. 

Tại nước ta, ở tỉnh Khánh Hòa, lá cây thường được sắc uống với mục đích điều hòa kinh nguyệt, đồng thời chữa các bệnh liên quan đến gan.

Thân cây trứng cá trị bệnh gì? Các tài liệu y học chưa có ghi chép chính xác về tác dụng chữa bệnh của phần thân cây này.

5 Tác dụng của quả trứng cá

Chống oxy hóa: Quả trứng cá giàu hợp chất phenolic tự do, có khả năng chống oxy hóa mạnh, giúp hạn chế tác hại của các gốc tự do và bảo vệ tế bào.

Kháng khuẩn: Chiết xuất từ quả cho thấy tác dụng ức chế vi khuẩn, đặc biệt với Staphylococcus aureus và Salmonella Typhimurium, gợi ý tiềm năng ứng dụng trong an toàn và bảo quản thực phẩm.

Chống viêm – hỗ trợ phòng bệnh: Các hợp chất như acid ellagic, quercetin, ellagitannin, gallotannin được ghi nhận có tác dụng chống viêm, đồng thời ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư và góp phần phòng ngừa ung thư.

Giá trị dinh dưỡng: Quả trứng cá thuộc nhóm quả ít FODMAPs, năng lượng thấp, hương vị dễ chịu, phù hợp sử dụng thường xuyên trong chế độ ăn.

Tiềm năng ứng dụng: Nhờ thành phần hóa học và hoạt tính sinh học đa dạng, quả trứng cá có triển vọng sử dụng trong thực phẩm chức năng, thực phẩm bổ sung, dược phẩm và mỹ phẩm.

6 Tác hại của quả trứng cá

Mặc dù trái trứng cá là loại trái cây giàu dinh dưỡng, tuy nhiên nếu sử dụng với số lượng lớn có thể gây cảm giác nóng trong, dễ phát sinh mụn nhọt, đồng thời không phù hợp với người đang bị ho.

Quả khi chín còn dễ bị nhiễm dòi, nhất là vào mùa mưa, do đó cần kiểm tra kỹ trước khi ăn. Bên cạnh đó, việc ăn quá nhiều quả trứng cá cũng có thể dẫn đến đầy bụng, khó tiêu.

7 Bài thuốc từ cây trứng cá

Trong dân gian người ta thường lấy quả và lá cây trứng cá để:

• Hỗ trợ cho người bị gout: Có thể dùng khoảng 10 quả trứng cá, rửa sạch để loại bỏ bụi bẩn, sau đó ăn chia làm khoảng 3 lần trong ngày.
• PHA trà giúp thanh nhiệt, hỗ trợ chống viêm: Lấy một nắm lá trứng cá, rửa sạch, rồi hãm với nước nóng như trà để uống hằng ngày.

8 Tài liệu tham khảo

1. Tác giả Võ Văn Chi. Từ Điển Cây Thuốc Việt Nam (Bộ mới) Tập 2. Mật sâm, trang 74 - 75. Tham khảo ngày 29 tháng 1 năm 2026. Pubmed. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2026.
2. Herrera-Pool E et al, (Đăng: tháng 12 năm 2025), Comprehensive Nutritional Analysis and Bioactive Potential of Muntingia calabura Fruits, Pubmed. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2026.
3. Pereira GA, Arruda HS et al, (Đăng ngày: 20 tháng 3 năm 2018), Carbohydrates, volatile and phenolic compounds composition, and antioxidant activity of calabura (Muntingia calabura L.) fruit, Pubmed. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2026.