Cây Sương sáo (cây thạch đen - Mesona chinensis Benth)

1 Giới thiệu

Tên khoa học: Mesona chinensis Benth.

Tên gọi khác: Sương xáo, cây thạch đen, lương phấn thảo

Họ thực vật: Hoa môi (Lamiaceae)

1.1 Đặc điểm thực vật

Sương sáo là cây thảo sống một năm, chiều cao trung bình khoảng 40–60 cm, thân mọc thẳng, ít phân cành. Toàn bộ thân và cành thường phủ một lớp lông mịn.

Lá mọc đối, phiến lá dày, mép nguyên hoặc hơi có răng, hình trứng hay hình trứng thuôn dài. Phần gốc lá thuôn hẹp, đầu lá nhọn, chiều dài khoảng 2–4 cm, đôi khi đạt tới 6 cm, bề rộng từ 1–1,5 cm; cuống lá dài chừng 0,8–2 cm.

Hoa mọc thành cụm xim ở đầu cành, chiều dài cụm hoa có thể đạt 10–13 cm. Gốc cụm có lá bắc màu hồng. Hoa có cuống dài và có lông. Đài hoa phủ lông, môi trên chia 3 răng; tràng hoa màu trắng hoặc hồng nhạt, môi trên gồm 3 thùy, môi dưới phát triển lớn hơn. Nhị hoa vươn ra ngoài, chỉ nhị có màu tím. Quả thuộc dạng quả bế, bề mặt nhẵn, hình thuôn, dài khoảng 0,7 mm.

Cây ra hoa vào khoảng tháng 7 đến tháng 9 và kết quả từ tháng 10 đến tháng 12.

1.2 Thu hái và chế biến

Bộ phận được sử dụng là toàn bộ phần cây mọc trên mặt đất, không bao gồm rễ, còn gọi là Herba Mesonae chinensis. Trong y học cổ truyền Trung Quốc, dược liệu này được biết đến với tên Lương phấn thảo.

Cây có thể thu hái gần như quanh năm, nhưng thời điểm thích hợp nhất là vào mùa xuân – hè. Sau khi thu hái, dược liệu được rửa sạch, cắt khúc và phơi khô để bảo quản, dùng dần.

1.3 Đặc điểm phân bố

Cây sương sáo có nguồn gốc từ khu vực Nam Trung Quốc. Ở Việt Nam, cây được trồng và phân bố tại một số địa phương như Bảo Lộc (Lâm Đồng), Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc (An Giang) và nhiều vùng khác. Trước đây, cây thường mọc hoang ở các khu vực rừng núi, sau đó được đưa vào trồng phổ biến tại các vùng đồng bằng, đặc biệt là đồng bằng sông Cửu Long và khu vực Đông Nam Bộ.

=>> Xem thêm: Thanh thiên quỳ điều trị ho khan, ho có đờm, lao phổi và mụn nhọt 

2 Thành phần hóa học

Khi vò nát lá sương sáo, có thể thu được một chất pectin màu sẫm, đây là thành phần quan trọng tạo nên đặc tính đông gel đặc trưng của thạch đen.

3 Tác dụng của cây

3.1 Tác dụng dược lý

Thanh nhiệt, giải độc: giúp cơ thể giải nhiệt, làm mát cơ thể và hỗ trợ loại bỏ độc tố.

Hỗ trợ giảm cholesterol: góp phần duy trì mức cholesterol trong máu ổn định.

Chống lão hóa: giúp bảo vệ da, làm chậm quá trình lão hóa.

Tăng cường chuyển hóa: thúc đẩy quá trình trao đổi chất trong cơ thể.

Hỗ trợ xương khớp: giảm đau nhức xương, viêm khớp cấp tính.

Hỗ trợ thận và điều hòa đường huyết: giúp cải thiện chức năng thận và hỗ trợ người mắc đái tháo đường.

Hỗ trợ điều trị cảm mạo và tăng huyết áp: dùng trong các trường hợp cảm mạo nhẹ và điều chỉnh huyết áp.

=>> Xem thêm: Cây Tai chua dùng để chữa cảm sốt, làm nước giải khát  

3.2 Công dụng theo Y học cổ truyền

3.2.1 Tính vị, công năng

Sương sáo có vị ngọt nhẹ, tính mát, có khả năng thanh nhiệt và giải độc cơ thể.

3.2.2 Công dụng

Ở những vùng trồng sương sáo, người dân thường lấy thân và lá cây sương sáo để nấu thạch đen, vừa giải nhiệt vừa bổ dưỡng.

Ngoài ra, sương sáo còn được dùng trong y học dân gian để hỗ trợ điều trị một số bệnh như:

• Cảm mạo do nắng nóng.
• Huyết áp cao.
• Đau cơ và đau khớp.
• Bệnh đái tháo đường.
• Viêm gan cấp tính.

4 Cây sương sáo làm thạch đen

Bạn có thể tham khảo cách làm thạch đen từ sương sáo như sau:

4.1 Nguyên liệu chuẩn bị

• 100g lá sương sáo đen khô
• 200g bột năng
• 100g đường
• 2 lít nước

4.2 Cách làm thạch sương sáo đen

Bước 1: Sơ chế lá sương sáo: Lá sương sáo khô đem rửa sạch nhiều lần (khoảng 5–7 lần) để loại bỏ bụi bẩn và cát sạn. Sau đó vớt ra để ráo nước, dùng kéo cắt nhỏ để dễ nấu và chiết xuất tinh chất.

Bước 2: Nấu và vò lá sương sáo: Cho lá đã cắt vào nồi, đổ khoảng 2 lít nước sao cho ngập mặt lá. Đun trên lửa nhỏ trong khoảng 2 giờ; nếu dùng nồi áp suất thì chỉ cần khoảng 30 phút. Khi nồi nguội bớt, đổ lá ra thau và dùng tay vò kỹ để các chất trong lá tiết ra hoàn toàn. Tiếp theo, dùng rây lọc bỏ phần bã, giữ lại phần nước cốt sương sáo.

Bước 3: PHA và nấu bột: Cho bột năng và đường vào phần nước cốt vừa lọc, khuấy đều rồi đặt nồi lên bếp đun. Trong quá trình đun, khuấy liên tục đến khi hỗn hợp sánh mịn thì tắt bếp.

Bước 4: Đổ khuôn và làm đông: Đổ hỗn hợp còn nóng vào khuôn, để nguội rồi cho vào ngăn mát tủ lạnh khoảng 1 giờ cho thạch đông lại là có thể dùng.

Thạch sương sáo đen có màu đen bóng, kết cấu dẻo mịn, vị ngọt mát, rất thích hợp dùng giải nhiệt trong những ngày nắng nóng. Khi ăn có thể kết hợp thêm nước đường, sữa tươi hoặc nước hoa quả để tăng hương vị.

5 Một số cách trị bệnh từ cây

Hỗ trợ điều hòa đường huyết: Chuẩn bị 30 g Rau Đắng đất khô, 30 g thân và lá sương sáo khô, 50 g cây rung rúc. Các vị rửa sạch, cho vào ấm cùng khoảng 500 ml nước, đun sắc đến khi còn lại khoảng 200 ml. Chia nước thuốc uống làm hai lần trong ngày, dùng mỗi ngày một thang.

Thanh nhiệt, giải độc, mát gan: Dùng 20 g lá sương sáo khô, 20 g cây thù lù, 20 g Râu Ngô và 10 g lá dứa. Cho tất cả vào nồi, thêm 500 ml nước và đun khoảng 20 phút, dùng nước uống trong ngày.

Trị cảm do thay đổi thời tiết: Lấy khoảng 10–15 g lá sương sáo khô, rửa sạch, sắc với 200 ml nước. Uống hết trong một lần, mỗi ngày dùng một thang, liên tục trong 3 ngày.

6 Cách trồng cây sương sáo

Trồng cây sương sáo chủ yếu được nhân giống vô tính từ gốc hoặc thân cây của vụ trước. Cây ưa đất dốc nhẹ, đất ẩm ven suối, đất thịt pha cát, tầng đất dày và ít sỏi đá; thường trồng trên nương rẫy đã bỏ hoang 2–3 năm.

Sương sáo rất dễ nhân giống. Chỉ cần chọn cành khỏe, cắm vào giá thể ẩm và đặt ở nơi râm mát, sau khoảng 2–3 tuần cây sẽ bắt đầu ra rễ và phát triển thành cây mới.

Trồng gần nhà và được chăm sóc tốt, cây sinh trưởng mạnh, cho năng suất cao hơn so với trồng trên đồi. Nếu bón phân hợp lý, mỗi năm có thể thu hoạch 2 vụ (khoảng tháng 6 và tháng 10–11); trường hợp không bón phân thường chỉ thu 1 vụ vào cuối năm. Thời điểm thu hái tốt nhất là khi cây bắt đầu ra nụ hoa. Sau thu hoạch, thân và lá được phơi khô để làm dược liệu, trung bình 10 kg tươi cho khoảng 1 kg khô.

Cây sương sáo giống có thể mua tại các vườn ươm, cửa hàng cây giống, các hội nhóm mua bán cây trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử hoặc từ các nhà vườn chuyên cung cấp sương sáo ở Cao Bằng, An Giang và nhiều tỉnh phía Nam. Ngoài ra, bột sương sáo chế biến sẵn cũng được bán phổ biến tại chợ và siêu thị.

Về cây sương sáo đen và cây sương sáo trắng thực chất đều xuất phát từ cùng một loài là Mesona chinensis Benth., sự khác biệt về màu sắc chủ yếu do cách chế biến hoặc nguyên liệu sử dụng khác nhau.

7 Tài liệu tham khảo

1. Yang H, Song X et al (Đăng ngày: 24 tháng 10 năm 2024), Mesona chinensis Benth. Extract Ameliorates Hyperlipidemia in High-Fat Diet-Fed Mice and Rats by Regulating the Gut Microbiota, Pubmed. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2026.
2. Xiao L, Lu X et al (Đăng ngày: 26 tháng 5 năm 2022), The Antioxidant and Hypolipidemic Effects of Mesona Chinensis Benth Extracts, Pubmed. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2026.