Cần hôi (Băng biên, bán nguyệt bạch, nga cước bản - Pimpinella diversifolia)

1 Giới thiệu

Tên khoa học: Pimpinella diversifolia DC.

Tên gọi khác: Băng biên, bán nguyệt bạch, nga cước bản

Họ thực vật: Apiaceae (Hoa tán)

1.1 Đặc điểm thực vật

Cần hôi là cây thân thảo sống nhiều năm, chiều cao trung bình có thể đạt xấp xỉ 1 m. Thân cây dạng trụ, trên bề mặt có các rãnh chạy dọc, phủ lớp lông mềm và thường phân nhánh nhiều.

Lá mọc cách, hình dạng thay đổi rõ rệt tùy theo vị trí trên thân. Các lá ở gốc có cuống dài, kèm bẹ ôm thân; phiến lá thường mang dạng tam giác, chiều dài khoảng 1,5 – 2 cm, gốc lá hình tim, chóp hơi nhọn, mép lá có khía răng tròn, đôi khi phiến lá chia thành các thùy nông, không đều. Lá mọc ở phần giữa thân có cuống ngắn hơn, phiến lá thường xẻ lông chim từ hai đến ba lần hoặc chia thành ba thùy hẹp, chiều dài phổ biến từ 3,5 – 5 cm, mép lá có răng nhọn rõ. Đối với các lá ở ngọn, phiến lá không cuống, chẻ thành ba thùy, trong đó các thùy bên đôi khi tiếp tục phân chia; phiến lá rất hẹp, mép khía răng không đều, có từ 3 – 5 gân chính, cả hai mặt đều phủ lông thô.

Hoa cần hôi mọc thành cụm tán kép, phân bố ở đầu cành hoặc nách lá. Tổng bao gồm một số ít lá bắc dạng lông tơ; tiểu bao thường gồm các lá bắc hình sợi, tuy nhiên trong một số trường hợp có thể không xuất hiện tiểu bao. Hoa kích thước nhỏ, màu trắng; đài hoa có răng rất mờ, tràng hoa với các cánh thuôn dài, bề mặt nhẵn; bầu hoa mang vòi nhụy cong hướng ra phía ngoài.

Quả có dạng hơi dẹt, hình trái xoan, bề mặt có lông tuyến; khi chín tách thành hai phân quả, mỗi phân quả có các cạnh lồi khá rõ. Thời kỳ cây ra hoa và kết quả thường rơi vào khoảng từ tháng 6 đến tháng 8 hằng năm.

1.2 Thu hái và chế biến

Các bộ phận được dùng làm thuốc của cây cần hôi bao gồm toàn cây (phần trên mặt đất) và rễ.

Cần hôi thường được thu hái toàn cây vào khoảng thời gian từ mùa xuân đến mùa hè, khi cây đang sinh trưởng mạnh. Sau khi thu hái, dược liệu được làm sạch, đem phơi hoặc sấy khô trong điều kiện râm mát nhằm giữ màu sắc và hạn chế làm biến đổi thành phần hoạt chất. Khi khô, cây có thể bó lại để bảo quản và sử dụng dần, hoặc cũng có thể dùng ở dạng tươi tùy theo mục đích làm thuốc.

Đối với phần rễ, thời điểm thu hoạch thích hợp là vào mùa hè đến mùa thu. Rễ sau khi đào lên được loại bỏ đất cát, rửa sạch, sau đó phơi khô để làm dược liệu.

1.3 Đặc điểm phân bố và sinh thái

Chi Pimpinella L. phân bố chủ yếu tại các khu vực thuộc vành đai ôn đới ấm của Bắc bán cầu. Tại Việt Nam, hiện đã ghi nhận hai loài thuộc chi này, trong đó có loài cần hôi với tên khoa học Pimpinella diversifolia DC..

Trên phạm vi toàn cầu, cây cần hôi xuất hiện ở nhiều quốc gia châu Á như Ấn Độ, Pakistan, Trung Quốc (bao gồm cả Đài Loan) và Nhật Bản. Ở nước ta, loài cây này được phát hiện tại một số tỉnh miền núi và cao nguyên, điển hình như Lào Cai (khu vực Sa Pa), Lạng Sơn (Đồng Đăng), Lâm Đồng (vùng núi Lang Biang), cùng một số địa phương có điều kiện sinh thái tương tự.

Về đặc điểm sinh thái, cần hôi ưa môi trường ẩm và ánh sáng đầy đủ, tuy nhiên vẫn có khả năng sinh trưởng trong điều kiện bán râm. Cây thường mọc hoang rải rác hoặc tập trung thành từng cụm nhỏ, phân bố chủ yếu trên nền đất ẩm tại ven rừng, dọc lối đi, hoặc khu vực gần nương rẫy và bờ ruộng.

=>> Xem thêm: Cây Mùi Cháy Khét (Pimpinella saxifraga) giúp kích thích tiêu hóa, kháng khuẩn 

2 Thành phần hóa học

Cần hôi có chứa nhiều tinh dầu. Ngoài ra, lá tươi Cần hôi có chứa cả Vitamin C.

3 Tác dụng của cây

Trong nghiên cứu dược lý về loài cây này, người ta thấy được cần hôi có tác dụng:

• Điều hòa co bóp ruột: Trên hồi tràng chuột lang cô lập, cao cần hôi làm giảm tác dụng co bóp do acetylcholin gây ra, hỗ trợ điều hòa cơ trơn ruột.
• Tăng hoạt động tim: Tiêm cao cần hôi vào tim chuột làm tăng tần số và biên độ co bóp, giúp cải thiện chức năng tim.

=>> Xem thêm: Cây Bạch quả (Ngân hạnh - Ginkgo biloba) - Vị thuốc bổ não, tăng tuần hoàn máu 

4 Công dụng theo Y học cổ truyền

Tính vị: Vị cay, đắng, tính ấm, có ít độc. Dược liệu Cần hôi có công năng trừ hàn, thông phổi, khư phong, tiêu độc, hoạt huyết, tán ứ, giảm đau, gây trung tiện (xì hơi).

Trong Y học cổ truyền, công dụng của Cần hôi được ghi chép lại là:

• Sử dụng trong uống: Rễ và toàn cây được dùng chữa cảm mạo, phong hàn, ho gà, lao phổi, kiết lỵ, ỉa chảy, đau dạ dày, sốt rét.
• Sử dụng ngoài da: Lấy cây tươi, rửa sạch, giã nát để đắp lên các vết ghẻ, lở ngứa, vết rắn độc cắn, vết ong hoặc Bọ Cạp đốt. Ngoài ra, có thể giã nát, vắt lấy nước để bôi xoa lên chỗ bị bệnh.

5 Một số cách trị bệnh từ cây

Dùng uống trong: Lấy khoảng 12 – 20 g cây cần hôi, rửa sạch, thái nhỏ rồi đun với nước để uống, thường áp dụng trong các trường hợp cảm mạo, phong hàn hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ.

Côn trùng đốt, rắn cắn: Khi bị ong chích, bọ cạp đốt hoặc rắn độc cắn, có thể kết hợp sử dụng theo hai cách. Một mặt, sắc cây cần hôi để uống nhằm hỗ trợ giải độc từ bên trong; mặt khác, dùng cây tươi giã nát đắp trực tiếp lên vết thương để giúp giảm độc và sưng đau tại chỗ.

Điều trị mụn nhọt vùng mũi họng: Theo kinh nghiệm dân gian Trung Quốc, người ta thường dùng cây tươi hoặc rễ cần hôi, đem giã nát, ép lấy nước rồi nhỏ trực tiếp vào.

Lưu ý: Phụ nữ đang mang thai không được dùng loại cây này.

6 Tài liệu tham khảo

1. Tabanca N, Ma G et al, (Đăng tháng 8 năm 2007), Effect of essential oils and isolated compounds from Pimpinella species on NF-kappaB: a target for antiinflammatory therapy, Pubmed. Truy cập ngày 30 tháng 12 năm 2025.
2. Chenglong Hua et al, (Đăng tháng 9 năm 2023), Protective effects of Pimpinella diversifolia DC. root essential oil against lipopolysaccharide/D-galactosamine-induced acute liver injury in mice through inhibiting inflammation and reducing oxidative stress, ScienceDirect. Truy cập ngày 30 tháng 12 năm 2025.