Nguyên nhân, dấu hiệu trẻ bị sài và mẹo dân gian chữa sài cho trẻ sơ sinh

1 Bệnh “sài” ở trẻ là gì?

Trong quá trình chăm con, không ít cha mẹ từng nghe ông bà hoặc người lớn trong nhà nói: “Bé bị sài rồi”, “sài đầu”, “sài giật” hoặc “sài hen”. Đây là những cách gọi khá quen thuộc trong dân gian, thường dùng khi trẻ nhỏ có biểu hiện quấy khóc, sốt, nổi mẩn, bú kém, chậm lớn, gầy yếu, tiêu chảy, ho khò khè hoặc co giật.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học hiện đại, “bệnh sài” không phải là tên của một bệnh cụ thể. Nói đúng hơn, “sài” là cách gọi dân gian dùng để chỉ một nhóm biểu hiện bất thường ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Các biểu hiện này có thể liên quan đến sức đề kháng còn yếu, cơ thể trẻ còn non nớt, trẻ chưa thích nghi tốt với môi trường sau sinh hoặc dễ bị tác động bởi vi khuẩn, virus và các yếu tố chăm sóc hằng ngày.

Vì vậy, khi trẻ được cho là “bị sài”, cha mẹ không nên vội tự chữa bằng mẹo truyền miệng. Điều quan trọng là cần quan sát trẻ đang có biểu hiện gì, biểu hiện đó nhẹ hay nặng, có kéo dài không, có kèm dấu hiệu nguy hiểm không và có cần đưa trẻ đi khám hay không?

2 Dấu hiệu trẻ bị “sài”

Dấu hiệu trẻ bị sài có thể khác nhau tùy từng trẻ và tùy dạng sài được dân gian nhắc đến. Có trẻ biểu hiện ở miệng, có trẻ biểu hiện ở da, có trẻ gầy yếu, chậm lớn, có trẻ lại ho nhiều, khó thở hoặc sốt cao co giật. Dưới đây là một số dạng sài phổ biến thường được nhắc đến:

2.1 Sài đẹn

Sài đẹn thường được nhắc đến khi trẻ quấy khóc bất thường, sốt cao, chậm lớn, sút cân, ăn kém hoặc có các vấn đề tiêu hóa như tiêu chảy, táo bón, kiết lỵ. 

Với nhóm này, cha mẹ cần đặc biệt theo dõi tình trạng ăn uống, đi ngoài, nhiệt độ và dấu hiệu mất nước của trẻ.

2.2 Sài mối

Sài mối thường được mô tả khi trẻ có biểu hiện lưỡi hay thò ra, thụt vào, chảy dãi, sốt, miệng hoặc lưỡi bị lở loét. Nguyên nhân có thể liên quan đến tình trạng viêm Đường tiêu hóa, viêm đường hô hấp hoặc một số bệnh viêm nhiễm ở trẻ nhỏ.

Với cha mẹ, điều cần chú ý là nếu trẻ sốt, bú kém, bỏ ăn, miệng lở nhiều, quấy khóc kéo dài hoặc có dấu hiệu mất nước, nên đưa trẻ đi khám để xác định nguyên nhân cụ thể.

2.3 Sài mòn

Sài mòn thường dùng để chỉ tình trạng trẻ gầy còm, chậm lớn, ốm yếu, sức đề kháng kém, dễ mắc bệnh và khó hồi phục sau mỗi lần bệnh. 

Đây là nhóm biểu hiện cha mẹ cần theo dõi trong thời gian dài. Nếu trẻ chậm tăng cân, sút cân, ăn kém, hay ốm hoặc thấp bé hơn rõ so với độ tuổi, không nên chỉ dùng mẹo dân gian. Trẻ cần được đánh giá lại chế độ ăn, giấc ngủ, tình trạng hấp thu và các bệnh lý kèm theo nếu có.

2.4 Sài chéo

Sài chéo thường được mô tả với các dấu hiệu như trẻ hay ngồi bắt chéo chân, bàn chân co quắp, chân tay mềm yếu, cơ yếu hoặc teo nhão. Nguyên nhân có thể liên quan đến còi xương, suy dinh dưỡng hoặc thiếu các dưỡng chất cần thiết cho sự phát triển.

2.5 Sài giật

Sài giật là dạng cần được quan tâm nhiều nhất. Trẻ có thể co giật kèm sốt cao, ho, mệt, lơ mơ hoặc có biểu hiện bất thường sau cơn. 

Khi trẻ co giật, cha mẹ cần:

• Đặt trẻ nằm nghiêng ở nơi an toàn.
• Dọn các vật cứng, sắc nhọn xung quanh.
• Nới lỏng quần áo.
• Không ghì chặt tay chân trẻ.
• Không nhét thìa, đũa, tay hoặc bất kỳ vật gì vào miệng trẻ.
• Không đổ nước, thuốc hoặc mẹo dân gian vào miệng khi trẻ đang co giật.
• Theo dõi thời gian cơn co giật.
• Đưa trẻ đi cấp cứu nếu cơn giật kéo dài, trẻ khó thở, tím tái, lơ mơ sau cơn hoặc đây là lần đầu trẻ bị co giật.

2.6 Sài hen

Sài hen thường dùng để chỉ các biểu hiện ở đường hô hấp như ho nhiều, khò khè, khó thở, sốt cao hoặc mệt, có thể liên quan đến hen phế quản hoặc các bệnh hô hấp ở trẻ.

2.7 Sài đầu (Trẻ bị sài trên đầu)

“Sài đầu” thường là cách gọi dân gian của tình trạng “cứt trâu” ở trẻ sơ sinh, trong y học thường liên quan đến viêm da tiết bã ở trẻ nhỏ. Trẻ có thể xuất hiện các mảng vảy màu trắng ngà, vàng nhạt hoặc vàng nâu trên da đầu. Một số trẻ cũng có biểu hiện ở chân mày, sau tai, mặt, cổ, nách hoặc vùng mặc tã.

Tình trạng này thường không nguy hiểm. Cha mẹ có thể gội đầu nhẹ nhàng, giữ da đầu sạch, không cạy vảy, không chà xát mạnh và không tự bôi thuốc tùy tiện khi chưa có chỉ định của bác sĩ/dược sĩ.

2.8 Sài đỏ

Sài đỏ là cách gọi quen thuộc để chỉ tình trạng da trẻ xuất hiện các nốt mẩn đỏ, mụn nhỏ li ti, đôi khi có mụn nước hoặc vảy bám ở một số vùng như trán, má, cổ, lưng, da đầu, sau tai hoặc các nếp gấp da.

Trong y học hiện đại, những biểu hiện này thường được xác định là các vấn đề da liễu thường gặp ở trẻ nhỏ như rôm sảy, viêm da cơ địa mức độ nhẹ, viêm da tiết bã hoặc kích ứng da do nóng ẩm, mồ hôi, quần áo bí và sản phẩm chăm sóc da không phù hợp.

3 Vì sao trẻ nhỏ hay có các biểu hiện được gọi là “sài”?

Do “sài” không phải là một bệnh cụ thể nên không có một nguyên nhân chung cho tất cả trường hợp. Mỗi dạng sài theo cách gọi dân gian có thể bắt nguồn từ những tình trạng khác nhau, chẳng hạn vấn đề ở miệng, tiêu hóa, hô hấp, da, dinh dưỡng, vận động hoặc thần kinh.

Tuy nhiên, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thường hay dễ xuất hiện các biểu hiện này hơn vì cơ thể vẫn đang trong quá trình phát triển. Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện khiến trẻ dễ bị vi khuẩn, virus và các tác nhân gây bệnh tấn công hơn người lớn. Vì vậy, trẻ dễ sốt, dễ rối loạn tiêu hóa, dễ mắc bệnh hô hấp, dễ nổi mẩn ngoài da hoặc dễ mệt mỏi khi gặp thay đổi từ môi trường.

Bên cạnh đó, các cơ quan như hô hấp, tiêu hóa, tuần hoàn, thần kinh, xương, da và cơ vẫn tiếp tục hoàn thiện sau khi trẻ chào đời. Trẻ cần thời gian để thích nghi với môi trường bên ngoài. Đây là lý do các biểu hiện bất thường ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ đôi khi diễn ra nhanh, khó đoán và dễ khiến cha mẹ lo lắng.

Một số yếu tố chăm sóc hằng ngày cũng có thể làm các biểu hiện này rõ hơn. Thời tiết nóng ẩm, quần áo quá dày, vệ sinh chưa phù hợp, sản phẩm chăm sóc da không hợp với trẻ hoặc chế độ dinh dưỡng chưa đáp ứng nhu cầu đều có thể khiến trẻ dễ nổi mẩn, khó chịu, ăn bú kém, chậm tăng cân hoặc hay ốm hơn.

4 Mẹo dân gian chữa “sài” cho trẻ sơ sinh 

Trong dân gian, khi thấy trẻ quấy khóc, bú kém, lở miệng, nổi mẩn, chậm lớn hoặc có biểu hiện bất thường, nhiều gia đình thường cho rằng trẻ “bị sài” và tìm các mẹo truyền miệng để xử lý. Một số mẹo hay được nhắc đến gồm bôi nước trầu, đeo bùa, đốt lửa ở đầu ngõ, kiêng vía, kiêng tiếp xúc với người đi đám tang hoặc khêu sài ở đầu ngón tay trẻ. Đây là những kinh nghiệm dân gian, chưa phải phương pháp điều trị chính thống.

Điều cha mẹ cần hiểu rõ là hiện nay y học chưa có một loại thuốc hay phác đồ điều trị riêng cho “bệnh sài”, càng không có “Thuốc sài cho trẻ sơ sinh”. Lý do là “sài” không phải một bệnh cụ thể, mà là cách gọi dân gian cho nhiều biểu hiện khác nhau ở trẻ nhỏ. Vì vậy, trẻ bị lở miệng, tiêu chảy, ho khò khè, nổi mẩn, chậm tăng cân hay co giật không thể dùng chung một loại “thuốc sài”. Cách đúng là quan sát biểu hiện của trẻ, đưa trẻ đi khám khi cần và điều trị theo nguyên nhân cụ thể.

Tuy nhiên một số mẹo có thể hữu ích trong chăm sóc trẻ khi có biểu hiện nhẹ như:

• Tắm rửa, lau người nhẹ nhàng: Nếu trẻ nổi mẩn nhẹ, ra nhiều mồ hôi hoặc khó chịu do thời tiết nóng, việc tắm rửa đúng cách giúp da sạch hơn, giảm bí bách và giúp trẻ dễ chịu hơn. Một số gia đình dùng nước lá như lá Chè Xanh, lá khế, lá Sài Đất hoặc Mướp Đắng để tắm khi trẻ mẩn nhẹ. Nếu áp dụng, cha mẹ cần chọn lá sạch, không phun thuốc, rửa kỹ, đun sôi, để nguội ấm rồi mới dùng. Không tắm nước lá quá đặc, không chà xát mạnh và không dùng khi da trẻ trầy xước, rỉ dịch, mưng mủ hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng.
• Bôi kem dưỡng ẩm cho bé: Giúp da êm dịu mịn màng hơn.
• Giữ da khô thoáng: Cho trẻ mặc quần áo mềm, rộng, thấm hút mồ hôi. Không ủ trẻ quá kỹ, nhất là khi trời nóng ẩm.
• Giữ nhiệt độ phòng bé vừa phải, thông thoáng dễ chịu.
• Cho trẻ bú đủ, ăn uống đủ, nghỉ ngơi đủ: Với trẻ còn bú mẹ, nên cho trẻ bú theo nhu cầu. Trẻ được bú đủ, ngủ đủ và giữ vệ sinh tốt sẽ có nền tảng sức khỏe tốt hơn. Với trẻ đã ăn được cần thực hiện cho bé ăn chín uống sôi, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.

Tuy nhiên, cha mẹ cần đặc biệt thận trọng với các cách chữa truyền miệng sau:

• Bôi nước trầu, nước lá hoặc thuốc dân gian lên da, miệng trẻ: Da và niêm mạc của trẻ sơ sinh rất mỏng, dễ kích ứng. Nếu bôi chất không rõ thành phần hoặc không bảo đảm sạch, trẻ có thể bị đỏ da, rát da, viêm da hoặc nhiễm trùng.
• Khêu sài, chích máu ở đầu ngón tay: Đây là mẹo dân gian chưa có bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả. Cách khều sài dùng kim chích vào da trẻ có thể gây đau, chảy máu, nhiễm trùng hoặc khiến cha mẹ chậm đưa trẻ đi khám khi trẻ đang mắc bệnh thật sự.
• Đeo bùa, đốt lửa, kiêng vía: Những cách này chủ yếu mang tính quan niệm dân gian. Nếu gia đình thực hiện như một niềm tin tinh thần và không gây hại cho trẻ thì có thể xem là tập quán văn hóa. Tuy nhiên, không nên vì vậy mà trì hoãn việc thăm khám khi trẻ có dấu hiệu nặng.
• Tự ý dùng “thuốc sài”, thuốc nam hoặc thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc: Đây là điều cần tránh. Năm 2021, bệnh viện Nhi Thái Bình tiếp nhận hai trẻ 3 tháng và 6 tháng tuổi bị nghi ngộ độc nặng sau khi dùng “thuốc sài, thuốc cam” để chữa bệnh sài. Mẫu thuốc có hình ảnh nghi chứa kim loại nặng. Các bác sĩ cảnh báo thuốc cam, thuốc sài không rõ nguồn gốc có thể chứa chì, gây ảnh hưởng đến thần kinh, máu, tiêu hóa, tim mạch, thận, thậm chí có thể gây co giật, hôn mê hoặc nguy hiểm tính mạng nếu ngộ độc nặng.

Một số gia đình cũng quan niệm rằng phụ nữ mang thai, mẹ sau sinh hoặc trẻ sơ sinh nên tránh tham dự đám tang, tránh tiếp xúc với người vừa đi đám tang về để không bị “lạnh”, “nhiễm hơi lạnh” hoặc làm “Trẻ bị sài đám ma.” Đây là quan niệm dân gian, chưa có bằng chứng y khoa chứng minh có thể phòng hoặc chữa bệnh cho trẻ. Tuy nhiên, tùy quan niệm và nếp sinh hoạt của từng gia đình, cha mẹ có thể cân nhắc thực hiện ở mức độ phù hợp, miễn là không gây ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý và việc chăm sóc trẻ.

5 Khi nào cần nhanh chóng đưa trẻ đi khám?

Tóm lại, nếu trẻ chỉ khó chịu nhẹ, vẫn bú tốt, không sốt, không li bì, cha mẹ có thể giữ vệ sinh, cho trẻ bú đủ, mặc quần áo thoáng và theo dõi thêm. Nhưng nếu trẻ sốt cao, bỏ bú, tiêu chảy nhiều, nôn nhiều, khó thở, co giật, lở miệng nặng, da rỉ dịch, mưng mủ, chậm tăng cân hoặc quấy khóc bất thường… cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được kiểm tra kịp thời.

Đặc biệt với trẻ sơ sinh, cha mẹ không nên chờ triệu chứng nặng mới đi khám. Trẻ càng nhỏ thì diễn biến bệnh càng có thể thay đổi nhanh. 

6 Cách phòng ngừa trẻ bị “sài”

Muốn hạn chế tình trạng trẻ thường được cho là “bị sài”, cha mẹ cần chăm sóc trẻ tốt từ những việc hằng ngày. Mục tiêu là giúp trẻ có sức đề kháng tốt hơn, hạn chế nhiễm khuẩn, giảm bệnh hô hấp, tiêu hóa, ngoài da và các vấn đề chậm tăng trưởng.

Cha mẹ có thể phòng ngừa bằng những cách sau:

• Cho trẻ bú mẹ nếu có thể: Sữa mẹ giúp hỗ trợ sức đề kháng, góp phần bảo vệ trẻ trước một số bệnh nhiễm khuẩn, bệnh hô hấp và tiêu hóa.
• Tiêm phòng đầy đủ theo lịch: Tiêm chủng giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm và hạn chế nguy cơ bệnh nặng ở trẻ nhỏ. Cha mẹ nên đưa trẻ đi tiêm đúng lịch và hỏi nhân viên y tế khi trẻ có biểu hiện bất thường sau tiêm.
• Giữ môi trường sống sạch và thoáng: Phòng của trẻ nên sạch sẽ, thoáng khí, tránh khói thuốc lá, khói thuốc lào, khói than, bụi bẩn và các chất gây hại. Môi trường sống không bảo đảm có thể khiến trẻ dễ mắc bệnh hô hấp hoặc kích ứng hơn.
• Chú ý vệ sinh ăn uống: Với trẻ đã ăn dặm, nên cho trẻ ăn chín, uống sôi, dùng thực phẩm phù hợp độ tuổi và bảo đảm sạch khi chế biến. Bình sữa, núm ti, bát thìa và đồ chơi trẻ hay ngậm cần được vệ sinh đúng cách để giảm nguy cơ nhiễm khuẩn đường tiêu hóa.
• Giữ vệ sinh cơ thể cho trẻ: Cha mẹ nên tắm rửa phù hợp, lau khô người sau tắm, thay quần áo khi trẻ ra nhiều mồ hôi, giữ sạch các vùng dễ bí như cổ, nách, bẹn, lưng và vùng mặc tã. Không nên ủ trẻ quá kỹ, nhất là khi thời tiết nóng ẩm.
• Không kiêng gió, kiêng nước quá mức: Nếu trẻ có biểu hiện được gọi là “sài”, cha mẹ không cần kiêng tắm, kiêng nước hay kiêng gió quá nghiêm ngặt. Việc kiêng sai cách có thể khiến da trẻ bí bách, ra nhiều mồ hôi và dễ khó chịu hơn. Cũng không nên tự đắp lá cây lên da trẻ vì có thể gây nhiễm trùng da.
• Bảo đảm dinh dưỡng và giấc ngủ: Trẻ cần được ăn uống phù hợp với độ tuổi, ngủ đủ, theo dõi cân nặng, chiều cao và sự phát triển. Nếu trẻ biếng ăn, chậm tăng cân, hay ốm hoặc phát triển chậm, cha mẹ nên cho trẻ đi khám hoặc tư vấn dinh dưỡng, không nên chỉ nghĩ là “sài mòn” rồi tự chữa bằng mẹo.

7 Kết luận

Bệnh sài là cách gọi dân gian quen thuộc, thường dùng để mô tả nhiều biểu hiện bất thường ở trẻ nhỏ. Cha mẹ có thể tham khảo kinh nghiệm dân gian ở mức độ hiểu biết văn hóa, nhưng không nên lạm dụng mẹo truyền miệng, đặc biệt là các cách như khêu sài, chích máu, bôi nước lá không rõ an toàn hoặc trì hoãn việc đưa trẻ đi khám. Cách chăm sóc đúng là quan sát kỹ biểu hiện của trẻ, giữ vệ sinh, nuôi dưỡng hợp lý, tiêm phòng đầy đủ và đưa trẻ đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu bất thường.